Siedem państw podpisuje pakt z Helsingborga

Arktyka coraz szybciej przesuwa się z agendy klimatycznej do agendy wojskowej. W czwartek Stany Zjednoczone, Kanada i pięciu nordyckich członków NATO podpisały w Helsingborgu wspólne oświadczenie o bezpieczeństwie Arktyki. Państwa zapowiedziały koordynację obecności wojskowej i nadzoru na Dalekiej Północy. Oficjalnie dokument jest sygnałem odstraszania wobec Rosji i Chin. W praktyce ma też drugi cel: wpisać jednostronne ambicje Waszyngtonu w Arktyce, zwłaszcza wobec Grenlandii, w ramy wielostronne.

Duńska dyplomacja nie ukrywała tej kalkulacji. Minister spraw zagranicznych Lars Løkke Rasmussen mówił dziennikarzom, że skłonienie NATO do większego zaangażowania na Dalekiej Północy i w Arktyce od lat było priorytetem Kopenhagi. Liczył, że deklaracja pokaże, iż „wszystkie arktyczne państwa NATO postrzegają sytuację bezpieczeństwa na Grenlandii i wokół niej w ten sam sposób”. Osobno uciął pytania o bezpośrednie rozmowy z sekretarzem stanu Marco Rubio w sprawie Grenlandii. Ten kanał, jak stwierdził, „postępuje zgodnie z planem” w ramach grupy roboczej powołanej w styczniu.

Sygnał polityczny bez mocy prawnej

Sygnatariusze zobowiązali się do „pogłębienia dialogu” i koordynacji szkoleń wojskowych. Język dokumentu ma charakter polityczny, a nie prawnie wiążący. Oświadczenie potwierdza istniejące operacje NATO: Arctic Sentry, czyli wzmocniony nadzór uruchomiony w lutym, misję ochrony przestrzeni powietrznej Islandii oraz wysuniętą obecność sił sojuszniczych w Finlandii. Nie powstają nowe obowiązki. Nie ma też mechanizmu, który uniemożliwiałby USA działania poza strukturami NATO.

Znaczenie ma jednak sama formuła podpisu. Wpisanie do dokumentu „Królestwa Danii, w tym Grenlandii i Wysp Owczych” przedstawia Grenlandię jako część sojuszniczej struktury suwerenności. Czy w realnym sporze o suwerenność uruchamiałoby to art. 5 NATO, czyli klauzulę wzajemnej obrony, pozostaje prawnie niejasne.

Waszyngtoński stół

Od stycznia duńscy, amerykańscy i grenlandzcy urzędnicy rozmawiają w „wysokiego szczebla grupie roboczej” o konkretnych żądaniach USA. Według Den Korte Avis Waszyngton chce trzech nowych baz wojskowych w południowej Grenlandii, w Narsarsuaq i Kangerlussuaq, a także prawa weta wobec dużych projektów inwestycyjnych, aby blokować kapitał chiński i rosyjski. Dania i Grenlandia sprzeciwiają się żądaniu weta.

Nuuk prowadzi równolegle własną grę. W tym samym tygodniu Grenlandia podpisała osobne porozumienia dotyczące surowców krytycznych z USA, Francją i UE oraz z Kanadą. W kwietniu grenlandzki parlament jednomyślnie przegłosował przejęcie 33% udziałów Danii w Greenland Airports International do stycznia 2027 r. Grenlandia dywersyfikuje partnerstwa i wzmacnia kontrolę nad własną infrastrukturą.

Europa patrzy z zewnątrz

UE nie miała miejsca przy stole w Helsingborgu. Trzy z siedmiu państw sygnatariuszy, Finlandia, Szwecja i Dania, należą do Unii, ale koordynacja odbyła się przez NATO, nie przez Brukselę. Strategia arktyczna KE z 2021 r. koncentrowała się na klimacie i zrównoważonym rozwoju. Aktualizacja nastawiona bardziej na bezpieczeństwo jest w konsultacjach, lecz ma być gotowa dopiero pod koniec 2026 r. PE opowiedział się zdecydowaną większością już w listopadzie za silniejszą polityką arktyczną, w tym za specjalną komórką w unijnej służbie dyplomatycznej, czyli ESDZ. Rekomendacje parlamentu nie budują jednak zdolności wojskowych.

Największa europejska potęga militarna ostrożnie ominęła kwestię suwerenności. Niemiecki minister spraw zagranicznych Wadephul mówił w Helsingborgu głównie o wydatkach obronnych i cieśninie Ormuz, podczas gdy Bundeswehra wysłała cztery Eurofightery do natowskiej misji w rejonie Grenlandii. Berlin daje samoloty, ale nie wchodzi w polityczne sedno sporu.

Państwa nordyckie wykorzystały Helsingborg, by podnieść polityczny koszt amerykańskiego unilateralizmu i uczynić go bardziej widocznym. Stworzona konstrukcja pozostaje jednak sygnałem politycznym, bez prawnego hamulca dla Waszyngtonu. Realną ochroną Grenlandii jest ustawa o samorządzie z 2009 r., która wymaga referendum przy każdej zmianie statusu politycznego. Ten zamek znajduje się w prawie wewnętrznym, nie w deklaracjach sojuszniczych. Czy NATO dołoży do niego jakąkolwiek praktyczną wagę, okaże się wyraźniej na lipcowym szczycie w Ankarze, gdy struktury dowodzenia w Arktyce i podział kosztów mają przejść z języka oświadczeń do decyzji.