Szesnaście państw UE odrzuca zwrot obronny

W sporze o budżet UE na lata 2028-2034 nie chodzi wyłącznie o wysokość składek. Chodzi o to, kto w nowej Unii ma dostać pieniądze: rolnicy i biedniejsze regiony czy państwa z przemysłem zbrojeniowym. 26 maja szesnaście państw członkowskich odrzuciło propozycję Komisji Europejskiej, argumentując, że Bruksela ogranicza środki na rolnictwo i spójność, by sfinansować rozbudowę obronności. Po drugiej stronie stoją północni płatnicy netto, którzy chcą budżetu skromniejszego, podporządkowanego bezpieczeństwu i konkurencyjności. Stawką jest prawie 2 bln EUR.

Największe przesunięcie wydatków od pokolenia

Projekt Komisji zmienia priorytety wydatkowe UE ostrzej niż poprzednie wieloletnie budżety. Rolnictwo i polityka spójności, czyli dopłaty dla rolników oraz transfery infrastrukturalne dla słabiej rozwiniętych regionów, mają spaść z 62% całych wydatków UE do ok. 44% (European Commission). Dopłaty rolne w ramach WPR, wspólnej polityki rolnej, czekałoby nominalne cięcie o 24% do minimalnego poziomu 295,7 mld EUR (capreform.eu). Finansowanie spójności zmniejszyłoby się o ok. 15% w ujęciu realnym (CEPR).

W tym samym czasie środki na obronność i konkurencyjność wzrosłyby pięciokrotnie, do ok. 131-140 mld EUR (Finabel). Cały budżet urósłby niemal do 2 bln EUR, ale wzrost pochłonęłyby nowe priorytety.

Zmienia się także sposób wypłacania pieniędzy. Zamiast tradycyjnego zwrotu kosztów, w którym państwo wydaje środki, a Bruksela je refunduje, Komisja chce modelu opartego na wynikach, znanego z Funduszu Odbudowy po pandemii. Pieniądze płynęłyby dopiero po realizacji uzgodnionych reform i kamieni milowych. Dla rządów korzystających z funduszy to problem nie mniejszy niż same cięcia, bo oznacza większą kontrolę KE nad tym, na co i kiedy państwa wydają unijne środki.

Kto naprawdę dostaje pieniądze

Polska, największy beneficjent netto UE z saldem ok. 12,9 mld EUR rocznie, jest szczególnie zależna od transferów spójnościowych (IW Köln). W państwach Południa i Wschodu fundusze unijne finansują znaczną część inwestycji publicznych. Szesnaście krajów, które podpisały wspólną deklarację, pochodzi głównie z tych regionów i stanowi większość państw członkowskich. Ich zarzut jest prosty: cięcia obejmują przede wszystkim te polityki, z których korzystają one same (Latvian MFA, Euronews).

Inaczej wygląda mapa przemysłu zbrojeniowego. To Niemcy, Francja i Szwecja mają firmy zdolne wygrać największe kontrakty wojskowe (Bruegel). Niemcy, już dziś największy płatnik netto z wkładem ok. 19,8 mld EUR rocznie (Euronews), w nowym układzie mogłyby jednocześnie więcej wpłacać i więcej odzyskiwać przez zamówienia obronne. Ten zwrot nie przesuwa więc pieniędzy wyłącznie między działami budżetu. Przesuwa je także między państwami.

Wspólny dług na broń, ale nie na mosty

Najmocniejszy argument koalicji spójnościowej dotyczy asymetrii, którą trudno politycznie obronić. W ubiegłym roku UE zatwierdziła 150 mld EUR wspólnego długu w instrumencie SAFE (Security Action for Europe), przeznaczonym na zamówienia obronne (Council of the EU). Komisja nie zgodziła się na podobny mechanizm dla inwestycji regionalnych. Państwa Południa i Wschodu pytają więc: jeśli Unia może wspólnie pożyczać na uzbrojenie, dlaczego nie może robić tego na drogi i szpitale?

To pytanie stanie się ostrzejsze po 2026 r., gdy wygaśnie Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli wart 800 mld EUR fundusz po pandemii. Według prognoz od 2027 r. w krajach zależnych od tych środków może to obniżać roczne tempo wzrostu PKB o 0,25 pkt proc. (EC Spring 2026 Forecast). Parlament Europejski opowiedział się za budżetem większym o 10% wobec propozycji Komisji (European Parliament). Ostateczna decyzja wymaga jednak jednomyślności w Radzie UE, co daje państwom oszczędnym, takim jak Holandia, Szwecja i Austria, faktyczne prawo weta.

Realne negocjacje w Radzie jeszcze się nie zaczęły. Gdy ruszą, prawdopodobnie jesienią, szesnaście państw spójnościowych będzie miało większość liczebną, ale nie siłę blokującą. Państwa oszczędne będą miały weto, ale nie większość polityczną. Siedmioletni budżet powstanie między tymi dwoma ograniczeniami.