Słowacja ryzykuje €1.2 billion za lasy

Unijny Fundusz Odbudowy miał działać według prostej zasady: państwo dostaje pieniądze dopiero wtedy, gdy wykona uzgodnione reformy. W przypadku Słowacji ta zasada właśnie przechodzi test. Komisja Europejska sprawdza, czy decyzje rządu z 1 lipca nie odwróciły reformy parków narodowych, od której zależą kolejne wypłaty z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli pokryzysowego funduszu UE wypłacanego etapami po realizacji kamieni milowych. Jeśli KE uzna, że reforma została faktycznie wycofana, zamrożone może zostać ponad 1,2 mld EUR przyszłych płatności, podał Denník N.

Obietnica i obejście

Mechanizm Funduszu Odbudowy opiera się na kamieniach milowych. Każde państwo wpisało do własnego planu konkretne reformy i inwestycje. Komisja sprawdza ich wykonanie przed uruchomieniem kolejnej transzy. Jeśli warunek nie jest spełniony, wypłata może zostać wstrzymana (rozporządzenie UE 2021/241, art. 24).

Słowacki plan, wart 6,4 mld EUR w grantach (Komisja Europejska), zawierał zobowiązanie do uporządkowania kontroli nad terenami chronionymi w parkach narodowych. Przez lata o wpływ na te same obszary mogły zabiegać dwie instytucje państwowe: administracje parków narodowych oraz Lesy SR, państwowa spółka leśna zarządzająca lasami publicznymi i czerpiąca przychody z drewna. Reforma z 2022 r. przekazała część gruntów w najściślej chronionych strefach władzom parków. O znacznie większych obszarach, czyli tam, gdzie leśnictwo miało najwięcej do stracenia, miały jednak przesądzić dopiero decyzje o strefowaniu.

Rząd zatwierdził 1 lipca strefowanie czterech parków: Tatrzańskiego, Niżnych Tatr, Połonin i Małej Fatry (Aktuality). Problem tkwi w uchwałach towarzyszących. Według doniesień zobowiązują one ministra środowiska Tomáša Tarabę, by bieżącą kontrolę nad państwowymi gruntami leśnymi, w tym decyzje o wycince i budżetach, pozostawić przy Lesy SR (STVR). Mapa stref więc istnieje. Przeniesienie realnej władzy nad terenem może już nie.

Kto zatrzymuje drewno, kto traci pieniądze

Lesy SR i interesy leśne zachowują wpływ na grunty przynoszące przychody z drewna. Administracje parków tracą zaś kompetencje decyzyjne, które reforma miała im dać. Organizacje przyrodnicze twierdzą, że stare lasy nadal są chronione zbyt słabo: według WWF ścisła ochrona objęłaby tylko około 16% Połonin, a około 1 700 hektarów obszarów cennych ekologicznie miałoby otrzymać słabszy status ochronny (WWF CEE).

Ryzyko finansowe wykracza jednak poza politykę leśną. Słowacja otrzymała już 81% całej alokacji z Funduszu Odbudowy i wykonała 62% kamieni milowych, wynika z danych RSI/STVR. Ósmy i dziewiąty wniosek o płatność obejmują pozostałe 1,2 mld EUR. Ich zamrożenie uderzyłoby we wszystkie krajowe programy finansowane z tych transz, od infrastruktury cyfrowej po edukację.

Spór podzielił już koalicję rządzącą. Sekretarz stanu Filip Kuffa stwierdził, że zatwierdzone strefowanie unieważnia sens reformy, i zapowiedział dymisję, jeśli Komisja wyda decyzję przeciw rządowi. Minister rolnictwa Richard Takáč odpowiadał, że środki są bezpieczne (Denník N). To jednak stanowisko polityczne, nie rozstrzygnięcie KE.

Test, dla którego powstał Fundusz Odbudowy

Właśnie takie przypadki Fundusz Odbudowy miał wychwytywać: rząd formalnie spełnia kamień milowy, a potem decyzjami administracyjnymi zostawia ekonomię systemu bez zmian. Węgierskie wypłaty powiązano z warunkami antykorupcyjnymi, które wciąż pozostają spełnione tylko częściowo (CER). Sprawa słowacka jest mniej spektakularna, ale pod pewnym względem czystsza. Reforma została wykonana, zaliczona, a teraz mogła zostać wydrążona od środka.

Komisja jeszcze nie zdecydowała. Z dostępnych faktów wynika jednak jasna konsekwencja: jeśli Bruksela pozwoli Słowacji zachować pieniądze, podczas gdy Lesy SR zachowają realną kontrolę nad gruntami, pozostałe rządy dostaną sygnał, że kamienie milowe Funduszu Odbudowy można negocjować ponownie po zaksięgowaniu pierwszych transz.