Słowackie parki blokują €735 million

Spór o strefy ochronne w słowackich parkach narodowych jest w istocie testem dla Komisji Europejskiej: czy Bruksela zapłaci za reformę, która formalnie istnieje, ale w praktyce może nie zmienić sposobu zarządzania lasami. 1 lipca rząd zatwierdził plany zonacji dla czterech parków narodowych (Aktuality). To kamień milowy zapisany w słowackim Krajowym Planie Odbudowy, który działa jak kontrakt za wykonanie reform: państwo dostaje pieniądze z UE dopiero wtedy, gdy Komisja uzna, że uzgodnione zobowiązania zostały spełnione.

Jeżeli KE stwierdzi, że przyjęta zonacja nie odpowiada warunkom tego kontraktu, częściowo wstrzymana może zostać ósma transza dla Słowacji, warta 735 mln EUR (Denník N). Gdyby spór przeciągnął się do ostatniego wniosku o płatność, kwota objęta ryzykiem wzrosłaby do około 1,2 mld EUR z całej słowackiej alokacji wynoszącej 6,4 mld EUR (EC Slovakia Representation).

Fundusz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli unijny instrument reform po pandemii, nie działa według kalendarza politycznego, lecz prawnego. Wszystkie kamienie milowe muszą zostać wykonane do 31 sierpnia 2026 r., ostatnie wnioski o płatność trzeba złożyć do 30 września, a pieniądze niewydane po 31 grudnia automatycznie wracają do unijnej puli (EUR-Lex, Gov.si).

Kto kontroluje las

Pierwotne zobowiązanie Słowacji było jasne: grunty państwowe w parkach narodowych miały zostać przeniesione spod kontroli państwowego przedsiębiorstwa leśnego Lesy SR do administracji parków. O tym, jak gospodarować lasem, miały decydować parki, a nie sektor pozyskania drewna.

Równolegle z dekretami o zonacji rząd przyjął jednak uchwałę, która według krytyków podważa sens tego transferu. Sekretarz stanu Filip Kuffa przyznał, że uchwała może oznaczać sytuację, w której grunty formalnie trafią do administracji parków, ale operacyjną kontrolę nadal zachowa Lesy SR (Topky). Minister środowiska Tomáš Taraba twierdzi przeciwnie: własność i zarządzanie mają „w pełni przejść” do parków. Po stronie krytyków stanęła Słowacka Akademia Nauk, wskazując, że zonacja pomija rekomendacje naukowe i zostawia część starodrzewów poza ścisłą ochroną (Denník N).

Tu wchodzi w grę zasada zakazu cofania reform. W Funduszu Odbudowy Bruksela może wstrzymać nowe pieniądze, jeżeli państwo po cichu odwraca reformę, za którą wcześniej już otrzymało płatność. Słowacja dostała trzecią transzę w 2023 r. między innymi dzięki pierwotnej reformie parków narodowych. Jeśli Komisja uzna, że uchwała towarzysząca zonacji de facto osłabia tamto zobowiązanie, będzie miała podstawę prawną do zawieszenia kolejnych wypłat (EUR-Lex).

Bruksela już z tego korzystała

Dla Bratysławy nie byłby to pierwszy taki sygnał ostrzegawczy. Na początku roku Komisja wstrzymała zatwierdzenie szóstej transzy, wartej 590 mln EUR, po tym jak rząd zapowiedział likwidację Urzędu Ochrony Sygnalistów, instytucji utworzonej za pieniądze z KPO. Słowacja wycofała się z tego planu i urząd zachowała (STVR, Bloomberg).

Przykład Hiszpanii pokazuje z kolei, że częściowe zawieszenia płatności stają się zwykłym narzędziem egzekwowania umów z państwami członkowskimi. W tym tygodniu Komisja zaakceptowała 64 z 67 celów w szóstym wniosku Madrytu i zatrzymała 537 mln EUR przypisane do pozostałych zobowiązań (El País).

Kto zyskuje, kto traci

W krótkim terminie wygranym jest sektor leśny. Jeżeli Lesy SR zachowa faktyczną kontrolę nad lasami w parkach, bodźce ekonomiczne związane z pozyskaniem drewna pozostaną bez zmian. Źródła branżowe ostrzegały, że rzeczywiste przekazanie gruntów administracjom parków mogłoby oznaczać zwolnienia w regionach, w których wyrąb jest ważnym pracodawcą (Lesmedium). To realny koszt społeczny. Ale dopóki zarządcy lasów odpowiadają przede wszystkim za cele produkcji drewna, a nie za ochronę bioróżnorodności, parki pozostają reformą głównie na papierze.

Przegranych byłoby więcej, jeśli płatność zostanie wstrzymana. Budżet państwa straciłby oczekiwane dochody, a projekty lokalne finansowane z pieniędzy KPO straciłyby przewidywalność. Europejska Agencja Środowiska odnotowała, że Słowacja przyjęła w 2023 r. reformy dotyczące obszarów chronionych, ale słabości systemu nadal wymagały dalszych działań (EEA).

Krążąca w słowackich mediach kwota 1 mld EUR nie jest decyzją Komisji. To górny pułap ryzyka: pieniądze potencjalnie zagrożone, nie już utracone (EC Slovakia Representation, Aktuality). KE nie opublikowała jeszcze oceny lipcowego pakietu zonacyjnego. Jeżeli wystarczy jej zgodność formalna, zasada zakazu cofania reform okaże się słabsza, niż wynika z unijnych przepisów.