Przemyt zapełnia chorwackie więzienia

W chorwackich miejscowościach przy granicy z Bośnią i Serbią więzienia coraz częściej wypełniają oskarżeni o przemyt migrantów. Wśród zatrzymanych są osoby mające zaledwie 19 lat, a w krajobraz unijnej granicy zewnętrznej wpisały się porzucone ubrania i zostawione furgonetki (Vecernji). To rachunek za europejski model kontroli granic: cele wyznacza się w Brukseli, ale koszt przymusu, postępowań karnych i izolacji oskarżonych spada na krajowe systemy wymiaru sprawiedliwości.

Po wejściu Chorwacji do Schengen w 2023 r. jej granice z Bośnią i Hercegowiną, Serbią oraz Czarnogórą stały się częścią wspólnej zewnętrznej granicy UE (Council). Prawo unijne wymaga od państw członkowskich karania pomocy w nieuprawnionym wjeździe lub tranzycie, a surowsze sankcje przewiduje tam, gdzie w grę wchodzi przestępczość zorganizowana (Directive 2002/90/EC · Framework Decision 2002/946/JHA). Frontex i Europol dostarczają operacje oraz informacje wywiadowcze, ale nie zapewniają prokuratorów, sal rozpraw ani miejsc w zakładach karnych (Frontex Regulation 2019/1896). Egzekwowanie prawa karnego zostaje więc po stronie państw.

Ta sama presja, różne pęknięcia

Chorwackie więzienia są najbardziej czytelnym objawem, ale ten sam mechanizm widać na całym szlaku zachodniobałkańskim. W Austrii prezesi wszystkich czterech wyższych sądów krajowych ostrzegli, że sądy rejonowe i krajowe pracują przy obciążeniu sięgającym ok. 120%, bez odpowiedniego zwiększenia zatrudnienia (MeinBezirk). Austriackie więzienia miały przekroczyć 108% obłożenia, a Innsbruck opisywano jako szczególnie przepełniony i niedokadrowany (oe24). Minister spraw wewnętrznych Gerhard Karner przedstawia elastyczne kontrole graniczne jako sposób na wyłączenie przemytników „z obiegu” (Krone). Znacznie rzadziej pada pytanie, co dzieje się po zatrzymaniu.

Niemcy utrzymują kontrole na granicach wewnętrznych co najmniej do września 2026 r., choć nowy wspólny system azylowy UE zaczął obowiązywać 12 czerwca (Tagesschau). Bawarska policja federalna od maja 2025 r. odnotowała ponad 9 000 nieuprawnionych wjazdów i zatrzymała 562 domniemanych przemytników (Bundespolizeidirektion München). Krytycy prawni pytają, czy efekt migracyjny uzasadnia koszty: osłabienie Schengen, utrudnienia w handlu transgranicznym i większe wydatki policyjne (Beck-aktuell).

We Włoszech ciężar finansowy widać szczególnie wyraźnie. We Friuli-Wenecji Julijskiej władze mówią o ok. 1,5 mln kontroli i 280 zatrzymaniach za ułatwianie nielegalnej imigracji w ciągu dwóch i pół roku. Projekt dekretu przewiduje niemal 20 mln EUR rocznie tylko na personel sądów zajmujących się sprawami imigracyjnymi (PublicPolicy). Sądy i cele kosztują, a ten koszt nie znika dlatego, że statystyka zatrzymań wygląda politycznie korzystnie.

Gdy znikają kontrole, presja zostaje

Słowenia pokazuje, co dzieje się po likwidacji posterunków. Lublana 11 czerwca zniosła tymczasowe kontrole na granicach Schengen z Chorwacją i Węgrami, ale pełniący obowiązki dyrektora policji Danijel Lorbek informował, że liczba nieregularnych przekroczeń granicy jest w tym roku wyższa o ponad 60% (Siol). Rząd przesunął funkcjonariuszy do patroli mobilnych i przygotowań do paktu migracyjnego, choć nie przyjął jeszcze ustawy wdrażającej (Dnevnik). Punkty kontrolne zniknęły z granicy. Presja operacyjna przesunęła się w głąb kraju.

Rządy państw leżących na szlaku chętnie publikują dane z pierwszej linii: liczbę kontroli, odmów wjazdu, zatrzymań i decyzji deportacyjnych. To statystyki politycznie użyteczne, bo pokazują sprawczość. Brakuje natomiast pełnego łańcucha: ile spraw o przemyt trafia do prokuratur, jak długo oskarżeni pozostają w areszcie, jaki udział zajmują w wokandach sądowych i miejscach więziennych oraz ile to kosztuje.

Pakt migracyjny UE, czyli pakiet regulacji obowiązujących od 12 czerwca, tej luki nie zamyka. Mechanizm solidarności przewiduje relokacje, wkłady finansowe albo wsparcie kadrowe, ale nie zwraca państwom kosztów krajowych sądów i więzień (European Commission). Polska wykorzystuje ten brak wprost: Warszawa argumentuje, że już ponosi wystarczające koszty ochrony wschodniej granicy i przyjmowania Ukraińców, dlatego w ramach czasowego wyłączenia obowiązującego do 2026 r. odmawia relokacji oraz wpłat solidarnościowych (MSWiA). Koszty egzekwowania prawa, których nikt nie liczy, najtrudniej potem dzielić.

Dopóki instytucje UE nie zaczną mierzyć kosztów ponoszonych po zatrzymaniu, rządy będą mogły ogłaszać sukces na granicy, a rachunek zostanie w sądach, aresztach i więzieniach. Chorwacja jest dziś przypadkiem najbardziej widocznym, ale żadne państwo na szlaku zachodniobałkańskim nie publikuje danych łączących zatrzymania graniczne z obłożeniem więzień. Najważniejszy odcinek tej polityki pozostaje poza statystyką.