Hiszpania przejmuje kontrolę nad lotniskiem Gibraltaru

15 lipca siatkowe ogrodzenie między Hiszpanią a Gibraltarem przestało pełnić funkcję granicznego punktu kontroli. Około 15 000 osób przekraczających je codziennie, głównie hiszpańskich pracowników dojeżdżających do Gibraltaru, nie przechodzi już rutynowej kontroli paszportowej (Reuters, RTÉ). Granica nie zniknęła, lecz zmieniła miejsce działania: hiszpańscy funkcjonariusze prowadzą teraz kontrole wjazdu do strefy Schengen, czyli europejskiego obszaru bez kontroli paszportowych na granicach wewnętrznych, na lotnisku i w porcie Gibraltaru. Samo terytorium pozostaje brytyjskie.

Na tym polega główny kompromis traktatu podpisanego 14 lipca w Brukseli. Hiszpania uzyskała kontrolę nad praktycznym funkcjonowaniem zewnętrznej granicy Gibraltaru. Gibraltar zachował status brytyjskiego terytorium zamorskiego. Ceną było przyjęcie unijnych reguł dotyczących towarów oraz zgoda na kontrole prowadzone przez Hiszpanów na własnym terytorium.

Co dostała każda ze stron

Zyski Hiszpanii mają charakter operacyjny. Hiszpańscy funkcjonariusze prowadzą kontrole Schengen na lotnisku i w porcie. Hiszpańskie władze zachowują „ostatnie słowo” w sprawie zezwoleń pobytowych, a Hiszpania przejmuje egzekwowanie przepisów celnych wobec towarów wwożonych na terytorium (Spanish Foreign Ministry, El Constitucional). W praktyce Madryt decyduje więc, kto przez Gibraltar wchodzi do strefy Schengen i jakie towary trafiają na ten obszar.

Wicepremier Gibraltaru Joseph Garcia mówił w parlamencie, że granica „w sensie suwerenności pozostaje dokładnie tam, gdzie była” (Gibraltar Government). Formalnie ma rację: brytyjska suwerenność nie została zmieniona. Gibraltar zgodził się jednak na nowy podatek konsumpcyjny odpowiadający VAT, startujący od 15% i rosnący w ciągu trzech lat do około 17%, a także na dostosowanie przepisów dotyczących towarów do zasad unijnych (BBC, La Voz de Galicia). Model gospodarczy Gibraltaru opierał się na samodzielnym ustalaniu podatków korporacyjnych i konsumpcyjnych poza ramami UE. Podatki bezpośrednie pozostają w gestii lokalnych władz. Podatki pośrednie i reguły towarowe będą już jednak coraz bliższe unijnemu wzorcowi.

UE potraktowała traktat jako umowę wyłącznie unijną, co oznaczało, że wystarczyła zgoda ambasadorów państw członkowskich, bez osobnych głosowań ratyfikacyjnych we wszystkich 27 parlamentach narodowych (Gibraltar Chronicle). Mniej punktów możliwego weta oznaczało szybsze wejście w życie ustaleń.

Co zmieniło się na przejściu

Dla hiszpańskich pracowników zmiana jest natychmiastowa. Mieszkańcy Gibraltaru przekraczają granicę z kartami pobytu, a obywatele Hiszpanii używają dowodów osobistych (Reuters). Podróżni przylatujący spoza strefy Schengen, w tym z Wielkiej Brytanii, nadal przechodzą kontrole paszportowe prowadzone przez funkcjonariuszy gibraltarskich i hiszpańskich na lotnisku oraz w porcie (BBC).

Nowy obwód bezpieczeństwa przeniósł się z dawnego płotu do kamer, baz danych i kontroli lotniskowych. Według relacji na miejscu pojawiły się nowe ogrodzenia wysokiego bezpieczeństwa w pobliżu pasa startowego, system rozpoznawania twarzy połączony z listami osób poszukiwanych oraz automatyczne czytniki tablic rejestracyjnych w strefie przygranicznej (ETIAS). Nie wiadomo jednak publicznie, kto dokładnie obsługuje te systemy, kto je audytuje i w jaki sposób można kwestionować ich nadużycie.

Dlaczego porównanie z Irlandią Północną nie działa

Traktat zamyka jeden z ostatnich spornych problemów granicznych po wyjściu Wielkiej Brytanii z UE. Premier Hiszpanii Pedro Sánchez odwiedził strefę graniczną w czasie demontażu starego ogrodzenia, a szef rządu Gibraltaru Fabian Picardo mówił o usunięciu barier fizycznych przy jednoczesnym „zachowaniu kluczy do własnych drzwi wejściowych Gibraltaru” (BSS/AFP).

Łatwo uznać to za wzór dla Irlandii Północnej, gdzie ramy windsorskie regulują handel towarami między Wielką Brytanią a UE, ale nadal budzą napięcia polityczne. To porównanie szybko się załamuje. Gibraltar jest małym terytorium z jednym przejściem lądowym, jednym lotniskiem i jednym portem. Przeniesienie kontroli granicznej jest tam operacją ograniczoną przestrzennie i administracyjnie. Irlandia Północna ma długą granicę lądową wpisaną w porozumienie pokojowe, a problem różnic regulacyjnych między Wielką Brytanią a UE nie znika przez samo dostosowanie celne. Analizy akademickie pokazują, że im większy dystans regulacyjny między Londynem a Brukselą, tym trudniejsza staje się granica handlowa między Wielką Brytanią a Irlandią Północną (UK in a Changing Europe).

Przypadek Gibraltaru pokazuje coś węższego, ale realnego: UE i Wielka Brytania potrafią technicznie wygładzić politycznie drażliwą granicę, jeśli wszystkie strony zgodzą się na specjalny model zarządzania. Umowa ułatwia przekraczanie granicy, przenosząc władzę państwową w mniej widoczne miejsca. Nadal nie opublikowano protokołu, który szczegółowo wyjaśniałby strukturę dowodzenia w nowych punktach kontroli, sposób rozpatrywania wniosków azylowych oraz zabezpieczenia dla instalowanego nadzoru biometrycznego. Zanim tymczasowe rozwiązanie stanie się ostateczne, Gibraltar, Madryt i Komisja Europejska powinny te odpowiedzi przedstawić.