Hiszpania ma nikły zysk z funduszu UE

Hiszpania przez pięć lat otrzymała ponad 77 mld EUR z unijnego funduszu odbudowy, finansowanego wspólnym długiem państw członkowskich. Według „El Mundo”, które opisuje końcową ocenę przygotowaną przy udziale EY, dochód na mieszkańca okazał się ostatecznie tylko o 0,2% wyższy, a inwestycje prywatne o 3% niższe niż przed startem programu (El Mundo).

To nie jest wyłącznie hiszpański problem. Recovery and Resilience Facility, czyli RRF, po raz pierwszy na taką skalę oparto na wspólnych europejskich pożyczkach. Miał być instrumentem modernizacji gospodarek, a nie tylko amortyzatorem po pandemii. Tymczasem przed sierpniowym terminem rozliczenia w 2026 r. Unia potrafi dużo lepiej pokazać tempo wydawania pieniędzy niż ich wpływ na produktywność, inwestycje czy dochody.

Maszyna od kamieni milowych

RRF działa inaczej niż starsze fundusze unijne. Komisja nie zwraca państwom kosztów konkretnych projektów, lecz wypłaca pieniądze po osiągnięciu uzgodnionych kamieni milowych i celów. Kamieniem milowym może być przyjęcie ustawy albo utworzenie agencji, celem: podłączenie określonej liczby gospodarstw domowych do szybkiego internetu czy cyfryzacja usług publicznych. W założeniu system miał nagradzać efekty, a nie produkcję dokumentów (Netherlands Court of Audit).

W praktyce taki mechanizm często potwierdza sprawność administracyjną wcześniej, niż widać zmianę gospodarczą. Rząd może uchwalić reformę i zaliczyć kamień milowy, nie pokazując jeszcze, czy wzrosły płace albo czy firmy zwiększyły inwestycje. Europejski Trybunał Obrachunkowy, czyli niezależny kontroler wydatków UE, zwracał na to uwagę wielokrotnie: Komisja nie zbiera rzeczywistych kosztów poszczególnych działań RRF nawet wtedy, gdy rządy mają takie dane (eucrim). Wypłaty mogą iść w pełnej wysokości także wtedy, gdy naruszono zasady zamówień publicznych lub pomocy państwa, o ile formalny kamień milowy został zaliczony (ECA). Ochrona podatnika i uczciwego wykonawcy słabnie, ale przelew nadal wychodzi.

Parlament Europejski ustalił, że do października 2023 r. tylko 50% środków wypłaconych rządom faktycznie dotarło do końcowych beneficjentów w 15 z 22 badanych państw członkowskich (European Parliament). Druga połowa pieniędzy pozostawała gdzieś między budżetem państwa a projektem.

Hiszpania nie jest pustą historią sukcesu, lecz historią niedokończoną

Madryt przedstawia fundusz jako sukces: ponad 6% PKB zmobilizowanych środków, 338 zaliczonych kamieni milowych i szybkie odbicie gospodarki (Mineco, La Moncloa). Międzynarodowy Fundusz Walutowy potwierdza, że realne inwestycje publiczne w Hiszpanii wzrosły od 2019 r. o 51,3% (IMF). Państwo rzeczywiście wydawało.

Słabsza była reakcja sektora prywatnego. W tym samym okresie inwestycje prywatne wzrosły tylko o 8,5% (IMF, European Commission). Prywatne nakłady na badania i rozwój wynoszą 0,84% PKB, wyraźnie poniżej średniej unijnej na poziomie 1,49% (European Commission). Jedna czwarta hiszpańskich środków z RRF w latach 2020-2024 trafiła na wydatki bieżące, a nie na inwestycje kapitałowe (SEFO Funcas). Wydatki bieżące utrzymują usługi tu i teraz. Inwestycje kapitałowe zwiększają zdolności produkcyjne na przyszłość. Jeżeli fundusz miał zmienić strukturę gospodarki, zbyt duża część poszła na podtrzymanie istniejącego systemu.

Osobne pytania budzi podział środków. Duże przedsiębiorstwa stanowiły tylko 1,4% beneficjentów, ale przejęły prawie 30% zasobów (BBVA Research). Małe firmy, które zatrudniają większość Hiszpanów, miały do tych pieniędzy słabszy dostęp.

Dlaczego to ustawi spór o kolejny wspólny dług UE

Hiszpania nie jest wyjątkiem. We Włoszech, gdzie krajowy plan odbudowy ma największą wartość w UE, 194,4 mld EUR, w pełni zakończone roboty publiczne odpowiadały pod koniec 2025 r. tylko za około 6% całkowitej wartości programu (Il Sicilia). Problem ma zasięg europejski.

Hiszpański minister gospodarki już zabiega o stały mechanizm wspólnego zadłużania UE. Politycznie najważniejsze będzie jednak to, czy zgodzą się państwa wierzycielskie. Komisja budżetowa Bundestagu ostrzega przed wyższymi składkami do UE, wskazując na możliwy dodatkowy koszt rzędu 27,5 mld EUR rocznie (FAZ). Holenderski Trybunał Obrachunkowy przyznaje z kolei, że sama Holandia ma „tylko ograniczone zrozumienie relacji między wynikami a kosztami” we własnym planie odbudowy (Netherlands Court of Audit).

Rzetelna ocena Komisji ma być gotowa dopiero w 2028 r. (European Commission). Debata o trwałym wspólnym długu toczy się więc wcześniej niż pełna analiza dowodów. Pierwszy RRF zbudował sprawną maszynę wypłat. Europa musi jeszcze wykazać, że zbudowała maszynę inwestycji.