Hiszpania waży los migrantów

Hiszpański Sąd Najwyższy miałby rozważać, czy skierować do TSUE pytanie o zgodność masowej legalizacji pobytu migrantów z prawem UE. Jeśli do tego dojdzie, Luksemburg po raz pierwszy zmierzy się z problemem w takiej skali: czy państwo należące do strefy Schengen może przyznać prawo pobytu ponad milionowi osób bez uregulowanego statusu, zanim będzie jasne, jakie skutki tej decyzji poniosą pozostałe kraje wspólnej przestrzeni bez kontroli granicznych.

Na razie potrzebne jest zastrzeżenie. Na stronie hiszpańskiego wymiaru sprawiedliwości nie opublikowano żadnego oficjalnego postanowienia sądu. Informacja pochodzi z hiszpańskich mediów, według których Sąd Najwyższy miał zakwestionować, czy pobyt można przyznać „z samego faktu nieuregulowanego przebywania” w kraju, i otworzyć proceduralną drogę do pytania prejudycjalnego (El Mundo, El Español). Dopóki takiego postanowienia nie ma, mówimy o sygnale z sądu, nie o potwierdzonym sporze przed TSUE.

Co zrobiła Hiszpania i co mówi prawo UE

Hiszpański program legalizacji, którego nabór zakończył się 30 czerwca, oferował roczne, odnawialne zezwolenie na pobyt i pracę migrantom przebywającym w kraju bez uregulowanego statusu przed 1 stycznia 2026 r. Rząd zakładał około 500 000 wniosków (RTÉ). Złożono ich ponad 1,2 mln (Euronews).

Prawo UE nie zakazuje państwom członkowskim samej legalizacji pobytu. Dyrektywa powrotowa, czyli wspólne unijne ramy odsyłania osób przebywających nielegalnie, przyjmuje powrót jako zasadę. Jej art. 6 ust. 4 pozwala jednak państwom przyznać prawo pobytu „ze względów humanitarnych, ze względu na współczucie lub z innych przyczyn” (dyrektywa 2008/115/WE). Spór dotyczy tego, czy ten wyjątek może być podstawą szerokiego programu ustawowego obejmującego ponad milion osób, czy raczej wymaga indywidualnej oceny każdego przypadku. Według El Confidencial język, którym miał posłużyć się Sąd Najwyższy, sugeruje ryzyko kolizji z prawem europejskim.

Pytanie prejudycjalne z art. 267 TFUE, czyli mechanizm pozwalający sądom krajowym pytać TSUE o wykładnię prawa UE, nie uchyliłoby automatycznie hiszpańskiego dekretu. Ustaliłoby natomiast granice prawne, a taka wykładnia wiązałaby sądy w całej Unii (art. 267 TFUE). Dlatego sprawa wykracza daleko poza Madryt.

Dlaczego Berlin i Paryż patrzą na Madryt

Hiszpańskie zezwolenie na pobyt nie daje prawa do pracy w Niemczech ani we Francji. Zasady Schengen pozwalają jednak posiadaczom takiego dokumentu podróżować po strefie bez kontroli granicznych do 90 dni w każdym 180-dniowym okresie (rozporządzenie 2016/399). Legalizacja nie eksportuje pozwolenia na pracę, ale zmienia status prawny człowieka w ramach wspólnej przestrzeni przemieszczania się.

Niemcy opisują to jako ryzyko wtórnej migracji: osoby zalegalizowane w Hiszpanii mogłyby wjeżdżać legalnie na krótkie pobyty, zostawać dłużej albo szukać pracy w szarej strefie w systemie, który i tak jest przeciążony (Berliner Zeitung). Francuski minister spraw wewnętrznych Bruno Retailleau poszedł dalej, zarzucając Pedro Sánchezowi „klientelizm” i domagając się rozliczenia Hiszpanii przed europejskimi partnerami (Le Figaro).

Rząd w Madrycie przedstawia program jako pragmatyczną odpowiedź na stan faktyczny: skoro migranci już pracują nieformalnie, lepiej objąć ich podatkami i ochroną prawa pracy, niż utrzymywać ich w gospodarce cienia (Emerging Europe). Pytanie, czy taka legalizacja zachęca do kolejnych nieregularnych przyjazdów, pozostaje w badaniach sporne (Migration Policy Centre).

Pytania, na które nikt nie odpowiada

W tej debacie jest dużo retoryki suwerennościowej, a mało twardych danych. Nie ma zbioru danych pokazującego, ile osób zalegalizowanych w jednym państwie Schengen później przenosi się do innego. Żaden rząd krytykujący Hiszpanię nie przedstawił policzonego i realistycznego planu powrotów dla populacji, którą Madryt próbuje udokumentować. Najsłabiej słyszalne są głosy tych, których status jest rozstrzygany: samych wnioskodawców, pracodawców zależnych od ich pracy i lokalnych administracji obsługujących napływ spraw.

Jeśli Sąd Najwyższy skieruje pytanie do Luksemburga, TSUE stworzy precedens dla każdego państwa członkowskiego stojącego przed podobnym wyborem. Hiszpania chce udokumentować pracowników, którzy już są w kraju. Inne rządy chcą wspólnych reguł, by decyzje krajowe nie rozlewały się przez otwarte granice. Dopóki to napięcie nie zostanie rozstrzygnięte, strefa Schengen działa na założeniu, którego nigdy formalnie nie przetestowała: każde państwo samo decyduje, komu przyznaje pobyt, ale skutki tej decyzji rozkładają się na wszystkich.