Hiszpania bez prywatnego impulsu

Unijny fundusz odbudowy miał działać według prostej logiki: pieniądz publiczny uruchamia pieniądz prywatny, a jednorazowy impuls po pandemii zostawia po sobie trwalszą zdolność gospodarki do wzrostu. Hiszpański bilans po pięciu latach wygląda odwrotnie. Według końcowej oceny EY, opisanej przez El Mundo, dochód na mieszkańca wzrósł dzięki wydatkom zaledwie o 0,2%, a prywatne inwestycje spadły o 3%.

To nie jest tylko słaby wynik makroekonomiczny. To uderza w samą konstrukcję NextGenerationEU, czyli pandemicznego programu wspólnego zadłużenia UE. Bruksela zakładała, że państwowe projekty pociągną za sobą firmy, banki i inwestorów. Dane z Hiszpanii pokazują raczej efekt wypychania lub co najmniej brak oczekiwanego mnożnika: więcej pieniędzy publicznych, mniej prywatnego kapitału obok.

Jak te pieniądze miały działać

Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli RRF, jest głównym kanałem wydatkowania środków NextGenerationEU. Pozwolił UE wspólnie pożyczać pieniądze, aby kraje o słabszych finansach publicznych mogły inwestować bez pełnego obciążania własnych budżetów (Komisja Europejska). Wypłaty powiązano z uzgodnionymi reformami i kamieniami milowymi, a nie wyłącznie z dowodem, że faktury zostały opłacone (EUR-Lex). Chodziło o naprawienie starej słabości funduszy unijnych: pieniądze przechodzą przez gospodarkę, ale niekoniecznie zmieniają jej produktywność.

Mechanizm miał dwa piętra. Najpierw wydatki państwa na infrastrukturę, sprzęt czy modernizację miały dać zamówienia i miejsca pracy. Później te same projekty powinny poprawić warunki działania firm: przez tańszą energię, cyfryzację, sprawniejsze regulacje albo lepsze usługi publiczne. Dochód na mieszkańca, czyli wartość wytwarzanej gospodarki podzielona przez liczbę ludności, dobrze pokazuje, czy kraj rzeczywiście tworzy więcej bogactwa na osobę, czy tylko tymczasowo zwiększa obroty.

Wzrost o 0,2% oznacza, że krótkoterminowy impuls był bardzo słaby. Spadek inwestycji prywatnych o 3% jest jeszcze poważniejszy, bo przeczy głównemu założeniu programu. Publiczne wydatki miały przyciągnąć kapitał, który bez unijnego impulsu by się nie pojawił. W Hiszpanii obok większego strumienia pieniędzy z państwa pojawiło się mniej pieniędzy prywatnych.

Ten sam wzorzec u największych beneficjentów

Włochy, największy beneficjent programu, do kwietnia 2026 r. otrzymały 166 mld EUR w dziewięciu transzach unijnych, choć faktyczne wydatkowanie było wyraźnie opóźnione (ACEN). Pieniądze przelane z Brukseli nie są jeszcze pieniędzmi wydanymi w kraju, a pieniądze wydane nie oznaczają automatycznie gotowego, działającego projektu. Włoska branża budowlana spodziewa się, że roboty publiczne pozostaną jej głównym motorem do końca programu w 2027 r., a potem osłabną. To hiszpański problem w większej gospodarce: czasowe podbicie PKB przez place budowy, nie trwała zmiana sposobu działania sektora prywatnego.

Portugalia pokazuje, że impuls fiskalny jest realny, ale ma termin ważności. Środki z RRF dodały w 2026 r. ponad 0,5% PKB do ekspansji budżetowej Portugalii, co oznacza, że państwo zwiększało popyt w tempie silnie zależnym od transferów unijnych (ECO). Ta sama analiza ostrzega, że w 2027 r. impuls zmieni się w zacieśnienie, gdy pieniądze z UE zaczną wygasać. Wzrost oparty na czasowym transferze musi zmierzyć się ze spadkiem, gdy transfer się kończy.

Najmocniejszym kontrargumentem pozostaje Grecja. Jej plan w większym stopniu oparto na pożyczkach unijnych i wymogu prywatnego współfinansowania, a więc mocniej związano środki publiczne z prywatnym kapitałem (Bank Grecji). Tyle że nawet tam realne płace, czyli wynagrodzenia skorygowane o inflację, wzrosły w 2025 r. tylko o 0,1%, a podobna prognoza dotyczy 2026 r. (Powergame). Nawet wariant najbardziej otwarty na udział sektora prywatnego nie przełożył się jeszcze na dochody odczuwalne przez pracowników.

Rachunek przychodzi przed dowodem

Od 2028 r. UE zacznie spłacać wspólny dług, a płatności potrwają do 2058 r. (EUR-Lex). Niemcy, Holandia i inni płatnicy netto zaakceptowali ten ciężar, zakładając, że program przyniesie trwały zwrot gospodarczy. Europejski Trybunał Obrachunkowy już wskazał lukę między wydatkiem a efektem: w audycie z 2025 r. dotyczącym finansowanych z RRF remontów domów stwierdził słabe ukierunkowanie środków i niewiele dowodów, że prace rzeczywiście przyniosły oszczędności energii (ETO, Jornal Económico).

UE potrafi policzyć wysłane euro i odhaczone kamienie milowe. Znacznie słabiej udowadnia, że te środki stworzyły dodatkowe inwestycje prywatne, podniosły produktywność albo poprawiły dochody w największych krajach korzystających z programu. Raport EY o Hiszpanii nie przesądza, że cały fundusz odbudowy się nie udał. Pokazuje jednak problem, którego Bruksela nie może ominąć, zwłaszcza gdy zbliża się spłata długu i wraca rozmowa o kolejnych rundach wspólnego zadłużenia: trzeba wykazać transformację, a nie tylko sprawne wypłacanie pieniędzy.