Sulyok podpisał koniec własnej prezydentury

Tamás Sulyok podpisał zmianę konstytucji, która kończy jego własną kadencję prezydencką. Węgierski parlament przyjął poprawkę większością 139 głosów do 6, a podpis prezydenta oznacza, że straci on urząd dzień po wejściu nowych przepisów w życie (Telex, Euractiv). Procedura mieściła się w prawie. Politycznie była czymś znacznie poważniejszym: testem, czy premier Péter Magyar odbudowuje na Węgrzech system kontroli władzy, czy tylko zastępuje dominację Fideszu własną logiką większości konstytucyjnej.

Narzędzie i jego konstruktor

Prezydenta Węgier nie wybierają obywatele, lecz parlament. W praktyce siła tego urzędu zależy więc od układu mandatów. Partia TISZA Magyara ma większość konstytucyjną, dlatego wynik głosowania był przesądzony jeszcze przed debatą. Problem nie polegał na tym, czy premier ma głosy. Problemem jest precedens, który właśnie stworzył.

Poprawka nie usuwa wyłącznie Sulyoka. Wymusza też przejście w stan spoczynku sędziów Sądu Konstytucyjnego po 70. roku życia, co otwiera miejsca obsadzone jeszcze w epoce Viktora Orbána (G4Media). Przed głosowaniem Magyar postawił Sulyokowi ultimatum: podpis albo formalna procedura usunięcia z urzędu (TVN24).

Sulyok nazwał zmianę „bezprecedensową i haniebną”, po czym ją podpisał. Uzasadnił to tym, że akt konstytucyjny przyjęty zgodnie z procedurą ustawodawczą nie dawał mu podstawy prawnej do odmowy (Denník N). Mógł skierować sprawę do Sądu Konstytucyjnego, ale jedynie w celu kontroli proceduralnej. Badanie treści poprawek konstytucyjnych zniesiono w 2013 r. zrobił to rząd Orbána (Telex).

Na tym polega paradoks tej operacji. Magyar rozmontowuje system Orbána za pomocą narzędzia, które Orbán doprowadził do perfekcji: większości konstytucyjnej używanej nie tylko do stanowienia reguł, lecz także do przesuwania granic instytucjonalnej lojalności.

Dlaczego sąsiedzi czytają to inaczej

W Polsce ten mechanizm został rozpoznany od razu. Rząd Donalda Tuska po pokonaniu PiS zderzył się z podobnymi blokadami instytucjonalnymi, ale nie miał większości konstytucyjnej, która pozwoliłaby je przeciąć jednym ruchem. Magyar taką większość ma i korzysta z niej szybko. „Rzeczpospolita” opisała to jako wybór przez Węgrów „zmiany reżimu”, a nie tylko zmiany rządu (Rzeczpospolita). DW zwróciła uwagę na drugą stronę tej szybkości: może ona przyspieszać naprawę państwa, ale może też zastąpić standardy polityczną skutecznością (DW).

Najostrzej problem postawiły media słowackie. Denník N pytał, czy państwo „zajęte” przez jeden obóz polityczny można naprawiać nadzwyczajnymi instrumentami konstytucyjnymi bez powtarzania logiki większości, z którą się walczy (Denník N). Ta3 odnotowała głosy krytyków, według których poprawka wygląda jak zmiana reguł pod konkretną osobę, czyli zarzut przez lata kierowany wobec Orbána (ta3).

W relacjach niemieckojęzycznych sam Sulyok miał mniejsze znaczenie. Dla Berlina ważniejsze jest to, czy rząd Magyara zmieni zachowanie Węgier w Radzie UE, gdzie państwa członkowskie podejmują wspólne decyzje, a w polityce zagranicznej często potrzebna jest jednomyślność. Budapeszt przez lata blokował sankcje i pomoc dla Ukrainy. To, czy przestanie to robić, ma dla Unii większe znaczenie niż personalna obsada węgierskiej prezydentury (SRF).

Czego to nie odblokowuje

Usunięcie Sulyoka nie odmraża automatycznie unijnych pieniędzy dla Węgier. Decyzja Rady UE z 2022 r. zawiesiła 55% zobowiązań w ramach trzech programów polityki spójności z powodu naruszeń praworządności wpływających na ochronę budżetu UE (Council of the EU). Komisja Europejska traktuje system kontroli i równowagi między instytucjami jako jedną z podstawowych kategorii oceny praworządności (European Commission), więc węgierska poprawka będzie miała znaczenie w Brukseli. Znaczenie nie oznacza jednak automatycznego skutku finansowego.

Warunki pozostają te same: mierzalne reformy antykorupcyjne, przejrzystość zamówień publicznych i niezależność sądów. Komisja nie może wypłacić pieniędzy za sam kierunek polityczny ani za antyorbánowską intencję. Musi ocenić, czy pojawiły się gwarancje instytucjonalne, których wcześniej nie było.

Magyar pokazał, że potrafi demontować stary układ. Nie pokazał jeszcze, że buduje system, który ograniczy także jego własną władzę.