Szwecja wynajmuje cele w Estonii

Od przyszłego miesiąca Szwecja zacznie przenosić część skazanych do więzienia w Tartu w Estonii. Powód jest prosty: szwedzki system penitencjarny nie ma już wystarczającej liczby miejsc, a Estonia dysponuje wolnymi celami, które może sprzedać jako usługę publiczną. W praktyce powstaje nowy wariant europejskiego wymiaru sprawiedliwości: państwo nie tylko zleca za granicą część procedur administracyjnych, lecz wynajmuje cudzą infrastrukturę karną tak, jak firma logistyczna wynajmuje powierzchnię magazynową.

Umowa została ratyfikowana, wyceniona i przygotowana do uruchomienia. Jej słabszy punkt leży gdzie indziej: odpowiedzialność za wykonanie kary zostaje przecięta granicą państwową, a opinia publiczna nie dostała dotąd jasnej odpowiedzi, jak ten podział ma działać w praktyce.

Umowa

Szwedzki minister sprawiedliwości Gunnar Strömmer poinformował parlament, że Szwecja zapewniła sobie do 600 miejsc więziennych w Tartu (Riksdag). Oba parlamenty przyjęły niezbędne przepisy. Estoński prezydent Alar Karis podpisał ustawę ratyfikacyjną 24 czerwca (Estonian Presidency). Nowe szwedzkie prawo weszło w życie 3 lipca i pozwala, by kara pozbawienia wolności była czasowo wykonywana za granicą (Children of Prisoners Europe). Transfery mogą się więc rozpocząć.

Cena jest jawna. Szwecja zapłaci Estonii 30,6 mln EUR rocznie za maksymalnie 300 osadzonych, a za każdego kolejnego więźnia 8 500 EUR miesięcznie (ERR). W pierwszym roku zapłata wyniesie 23 mln EUR, mimo że zakład będzie zapełniany stopniowo (eznews). Pięcioletni kontrakt obejmuje dorosłych mężczyzn skazanych za przestępstwa z użyciem przemocy lub przestępstwa narkotykowe.

Logika porozumienia jest symetryczna. Szwecja kupuje natychmiastową pojemność systemu szybciej, niż byłaby w stanie wybudować nowe więzienia u siebie. Estonia monetyzuje niewykorzystany zakład i utrzymuje miejsca pracy w sektorze publicznym w regionalnym mieście. Każda ze stron dostaje coś, czego sama nie mogłaby łatwo wytworzyć w krótkim czasie.

Model sprawdzony, ale nie bezpieczny

Nie jest to pierwszy przypadek wynajmu miejsc więziennych ponad granicami w Europie. Norwegia wynajęła 242 miejsca w niderlandzkim więzieniu Norgerhaven, również z powodu przepełnienia własnych zakładów (Norwegian government, Dutch government). Komitet Rady Europy ds. zapobiegania torturom, czyli CPT, który kontroluje warunki detencji w państwach europejskich, uznał warunki w Norgerhaven za zasadniczo możliwe do zaakceptowania (CPT). Dania podpisała podobną umowę z Kosowem na maksymalnie 300 więźniów, ale jej nie wdrożyła, między innymi dlatego, że wysyłanie osadzonych poza UE tworzy znacznie trudniejsze problemy prawne przy egzekwowaniu praw podstawowych.

Szwedzko-estońska umowa korzysta z tego, że oba państwa działają w ramach wspólnych unijnych reguł ochrony praw i współpracy sądowej. Nie usuwa to jednak problemu odległości. Podróż ze Szwecji do Tartu jest dla rodzin znacznie trudniejsza niż w modelu niderlandzkim, gdzie między państwem skazania a zakładem karnym było kilka godzin jazdy.

Kto rozpatruje skargi?

Estońscy urzędnicy zakładają, że osobiste wizyty rodzin będą rzadkie. Skazani mają więc opierać kontakt głównie na rozmowach telefonicznych i wideopołączeniach (Rus ERR). Children of Prisoners Europe, wraz ze szwedzkimi organizacjami BUFFF i Räddningsmissionen/Solrosen, ostrzegły, że koszty podróży międzynarodowych spadną na rodziny już często znajdujące się pod presją finansową, a ekran nie zastąpi bezpośredniego kontaktu dziecka z rodzicem (Children of Prisoners Europe). Szwedzkie prawo wymaga, by przy decyzji o transferze uwzględniać więzi rodzinne oraz prawo do życia prywatnego i rodzinnego z art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (ECHR). Nie opublikowano jednak mechanizmu, który pokazywałby, jak takie ważenie interesów ma wyglądać w konkretnych sprawach.

Trudniejszy problem dotyczy skarg po osadzeniu w Tartu. Codzienny nadzór nad więźniem będzie podlegał prawu estońskiemu, ale państwem skazania pozostanie Szwecja. Jeżeli osadzony zgłosi złe traktowanie albo odmowę opieki medycznej, dostępne publicznie materiały przywołane w tym tekście nie pokazują, który organ przyjmie skargę, w jakim języku i według którego systemu środków odwoławczych. CPT może przeprowadzać kontrole, ale nie ogłoszono wspólnego kalendarza inspekcji ani obowiązku publikowania wspólnych raportów. Estonia prowadzi zakład. Szwecja jest właścicielem wyroku. Publiczny opis umowy nie wyjaśnia, kto bada sprawę, gdy odpowiedzialność wpada między te dwa porządki.

W samym Tartu odbyły się protesty przeciwko porozumieniu, a część uczestników używała otwarcie pogardliwego języka wobec przyszłych osadzonych (ERR). Lokalna społeczność przejmuje koszty bezpieczeństwa, polityczne napięcie i społeczne piętno. Szwecja dostaje ulgę pojemnościową.

Norwesko-niderlandzki precedens pokazuje, że taki model może działać. Pokazuje też, że został zakończony, gdy presja na system osłabła, i żadne państwo nie uczyniło z niego trwałego rozwiązania. Szwedzko-estońska umowa jest gotowa do przyjęcia więźniów w sierpniu. Jeśli istnieją nieopublikowane protokoły, nie są częścią publicznej debaty. A bez nich skazani zostaną przeniesieni szybciej, niż opinia publiczna zobaczy, jak wraz z nimi przenoszona jest odpowiedzialność.