Bilion euro dzieli rolnictwo i obronność

W sprawie najbliższego siedmioletniego budżetu Unii zgoda kończy się na ogólnikach. Przywódcy państw UE akceptują, że w latach 2028-2034 trzeba znaleźć pieniądze na obronność, ścieżkę akcesyjną Ukrainy i konkurencyjność gospodarki. Gdy spotkali się 18-19 czerwca w Brukseli, szybko okazało się jednak, że nie ma zgody na pytanie ważniejsze: komu te pieniądze zabrać. Pierwszy tekst kompromisowy odrzuciły wszystkie strony. Państwa płatnicy netto uznały go za zbyt kosztowny, Parlament Europejski za zbyt skromny, a kraje wschodniej flanki za oderwany od rosyjskiego zagrożenia przy ich granicach (EUobserver, European Parliament).

Nie jest to zwykły targ o przecinki w budżecie. Propozycja Komisji dotycząca wieloletnich ram finansowych na lata 2028-2034, czyli siedmioletniego limitu wydatków UE wyznaczającego każde roczne finansowanie, przesuwa ciężar całej unijnej polityki. Łączny udział dopłat rolnych i polityki regionalnej miałby spaść z ok. 62% obecnego budżetu do ok. 44% (ECA, European Times). Wolne miejsce miałyby zająć obronność, rozszerzenie i konkurencyjność. W praktyce każde przesunięte euro oznacza euro mniej dla kogoś, kto dotąd miał je wpisane w rachunek polityczny.

Kto co blokuje

Projekt prezydencji cypryjskiej próbował złagodzić tę zmianę, chroniąc rolnictwo i fundusze spójności, a głębsze cięcia przerzucając na obronność i działania zewnętrzne (Euronews). Niemcy uznały taki rezultat za nie do przyjęcia i odrzuciły nowe wspólne zadłużenie UE. Parlament Europejski, który nie może przepisać jednomyślnej umowy Rady, ale może odmówić jej zatwierdzenia, zakwestionował cały kierunek negocjacji (2EU Brussels).

Za tymi stanowiskami nie stoi prosty podział na oszczędną Północ i wydające Południe.

Dania wraz z grupą płatników netto, w tym Holandią, Szwecją i Austrią, rozesłała 14 maja non-paper, w którym dyscyplinę fiskalną opakowano w język „modernizacji”. Argument jest prosty: tradycyjne wydatki na rolnictwo powinny się skurczyć, bo budżet musi zrobić miejsce dla obronności i innowacji.

Najostrzejszy postulat tej grupy dotyczy odwróconego głosowania przy mechanizmie warunkowości praworządności. Zawieszenie środków uruchamiałoby się automatycznie i obowiązywało tak długo, aż odpowiednia większość rządów, ważona liczbą ludności, zagłosuje za jego zdjęciem. Dziś większość jest potrzebna do nałożenia sankcji. W tej propozycji większość byłaby potrzebna do ich uchylenia. Państwa objęte zarzutami o naruszanie praworządności, przede wszystkim Węgry, znalazłyby się więc pod znacznie trudniejszą do odwrócenia blokadą funduszy.

Francja chce ochronić Wspólną Politykę Rolną, czyli unijny system dopłat dla rolników, a jednocześnie zwiększyć finansowanie obronności. Żeby sfinansować oba cele, Paryż naciska na nowe dochody własne UE i wspólne zadłużenie, odwołując się do modelu z czasu pandemii, który stworzył Fundusz Odbudowy. Berlin uważa oba warianty za zamknięte.

Polska popiera akcesję Ukrainy i twardą linię wobec Rosji, ale podkreśla, że wydatki na bezpieczeństwo nie mogą zjadać dopłat rolnych ani rozwoju regionalnego. Według szacunków Komisji wejście Ukrainy mogłoby kosztować od 85 mld EUR do 96,5 mld EUR w całym okresie budżetowym, a obecni członkowie mogliby stracić ok. 20% płatności z WPR, gdy do systemu dopłat weszłaby duża gospodarka rolna (EUobserver, Euronews). Polska, jako największy beneficjent netto zarówno pieniędzy rolnych, jak i spójnościowych, przyjęłaby najmocniejsze uderzenie.

Najbardziej zaangażowane w europejskie bezpieczeństwo państwa wschodniej flanki są zarazem tymi, których budżety najmocniej zależą od transferów unijnych. Rumunia chce silniejszej ochrony granic oraz szybszej akcesji Ukrainy i Mołdawii, ale własny deficyt ogranicza jej pole manewru w finansowaniu tych celów z budżetu krajowego. Te państwa chcą jednocześnie większych wydatków na obronność i utrzymania funduszy spójności. Bez wyższych składek albo nowych dochodów UE ta kombinacja się nie spina.

Pułapka jednomyślności

Wieloletnie ramy finansowe wymagają jednomyślności w Radzie Europejskiej, gdzie szefowie państw i rządów wyznaczają główny kierunek polityki UE. Oznacza to, że jedno państwo może zablokować całą umowę. Dlatego pozycje otwarcia są celowo maksymalistyczne. Żadna stolica nie pokazuje pierwsza swojego realnego kompromisu.

Właściwe negocjacje potrwają miesiącami, prawdopodobnie głęboko w 2027 r. Jeśli rządy nie porozumieją się przed wygaśnięciem obecnych ram finansowych, wydatki zostaną automatycznie oparte na limitach z ostatniego roku, bez nowych programów. Inwestycje w obronność i rozszerzenie utknęłyby więc dokładnie wtedy, gdy Europa deklaruje, że potrzebuje ich więcej.

Europejski Trybunał Obrachunkowy przyznał, że projekt Komisji idzie w dobrą stronę, ale wskazał nierozwiązane problemy: rabaty, dochody własne UE, czyli nowe źródła finansowania na poziomie unijnym, takie jak opłaty od granicznego podatku węglowego czy podatek od transakcji finansowych, oraz obsługę długu po pandemicznym wspólnym zadłużeniu (ECA). Żaden publiczny dokument nie pokazuje, jak rozszerzenie, obronność i tradycyjne wydatki mają zmieścić się pod jednym limitem.

Europa ogłosiła obronność i rozszerzenie strategicznymi priorytetami. Budżet nie finansuje ich w skali odpowiadającej tym deklaracjom. Zamknięcie tej luki oznacza cięcia w dopłatach rolnych i transferach regionalnych, a żaden rząd przed wyborami nie zgłasza się do tego pierwszy.