Trump uderza w handel z Hiszpanią

Donald Trump nazwał Hiszpanię „fatalnym partnerem” podczas szczytu NATO w Ankarze, po czym polecił sekretarzowi skarbu Scottowi Bessentowi ograniczyć handel z Madrytem (CNBC). W jednym zdaniu połączył dwa porządki, które sojusznicy przez dekady starali się trzymać osobno: podział kosztów bezpieczeństwa i presję handlową. Tyle że Hiszpania nie prowadzi własnej polityki handlowej. Robi to Unia Europejska. Spór o wydatki obronne w NATO stał się więc testem, czy Europa potrafi osłonić państwo członkowskie przed naciskiem ze strony własnego gwaranta bezpieczeństwa.

Polityczna obietnica bez twardej sankcji prawnej

Cele wydatkowe NATO brzmią jak zobowiązania prawne, ale nimi nie są. Traktat północnoatlantycki nakłada na sojuszników obowiązek utrzymywania zdolności obronnych, nie wskazuje jednak żadnego procentu PKB. Próg 2% pojawił się dopiero na szczycie w Walii w 2014 r. jako wytyczna planistyczna. Nowy cel 5%, dzielony mniej więcej na 3,5% klasycznych wydatków obronnych i 1,5% odporności państwa, wyrósł z presji politycznej na szczycie; sekretarz generalny Mark Rutte domagał się od państw „wiarygodnych planów krajowych” (The Guardian).

Madryt odpowiada, że jest w stanie wypełnić przypisane mu zdolności NATO przy wydatkach rzędu 2,1% PKB (Tagesschau). Trump widzi w tym jazdę na gapę. Problem polega na tym, że żadna ze stron nie może łatwo rozstrzygnąć sporu dowodowo: NATO nie publikuje przejrzystej tabeli pokazującej, jakie zdolności każdy sojusznik realnie dostarcza i jakie ma zaległości.

Handel ustala tylko Unia

W tym miejscu sprawa przestaje być wyłącznie natowska. Zgodnie z traktatami polityka handlowa należy do wyłącznych kompetencji Unii, a nie rządów narodowych (EUR-Lex, art. 3 TFUE). Hiszpania nie może sama wynegocjować umowy handlowej z Waszyngtonem, a Waszyngton nie może uderzyć wyłącznie w Hiszpanię, nie zahaczając o całą unijną unię celną, czyli wspólną zewnętrzną granicę handlową 27 państw. Po poleceniu Trumpa, by wstrzymać handel, wymiana toczyła się normalnie.

Państwa wschodniej flanki czytają tę groźbę przez własne doświadczenie zależności od amerykańskiego bezpieczeństwa. Polska, która w 2026 r. planuje przeznaczyć na obronę 4,68% PKB, uznała frustrację Trumpa za zrozumiałą, ale sam szczyt opisywała jako kryzys sojuszu. Prezydent Litwy Gitanas Nausėda poparł presję na wzrost wydatków, jednocześnie podkreślając, że art. 5, czyli zobowiązanie NATO do wspólnej obrony, musi pozostać bezwarunkowy. Dla Warszawy i Wilna wyższe nakłady są koniecznością. Ryzykiem jest uzależnianie amerykańskiej ochrony od politycznej oceny wydatków.

Premier Danii Mette Frederiksen powiązała spór o Hiszpanię z ponowną presją Trumpa w sprawie Grenlandii, deklarując, że Dania będzie bronić swojego terytorium. Dwa cele, ta sama metoda: podporządkowanie się albo konsekwencje poza obszarem obronności.

Europejska tarcza bez precedensu

Unia stworzyła instrument właśnie na taką sytuację. Rozporządzenie 2023/2675, czyli instrument przeciwdziałania przymusowi ekonomicznemu, pozwala Komisji Europejskiej badać przypadki, w których państwo spoza UE używa gróźb handlowych, by wymusić decyzje polityczne na państwie członkowskim. Jeśli przymus zostanie potwierdzony, KE proponuje środki odwetowe, a Rada UE, czyli rządy państw członkowskich, musi je zatwierdzić. Francja i Komisja zadeklarowały, że Bruksela będzie bronić Hiszpanii (Le Figaro).

Tego instrumentu nigdy dotąd nie uruchomiono. Nie wobec Chin. Nie wobec żadnego innego państwa. Zastosowanie go przeciwko największemu partnerowi bezpieczeństwa Europy byłoby politycznie nową sytuacją.

Groźba Trumpa może nie przełożyć się na trwałą politykę. Już jednak zmieniła kalkulację w europejskich stolicach: ile kosztuje sprzeciw wobec Waszyngtonu? Luka obronna Europy jest realna, a państwa wschodniej flanki mają rację, że zdolności wojskowe znaczą więcej niż komunikaty po szczytach. Trump dał jednak obozowi europejskiej autonomii argument trudny do zbycia. Jeżeli sojusznik gwarantujący bezpieczeństwo Europy może użyć handlu jako broni w sporze o budżet obronny, to uzasadnienie dla zmniejszania tej zależności pisze się samo. Ursula von der Leyen i rządy, które przyjęły antyprzymusową tarczę, stoją teraz przed pytaniem, dla którego ją zaprojektowały.