Turcja chce pieniędzy z SAFE

W relacjach UE z Turcją Cypr znów stał się nie osobnym problemem, lecz walutą przetargową. 30 czerwca szefowa unijnej dyplomacji Kaja Kallas oraz wysocy urzędnicy odpowiedzialni za rozszerzenie i migrację polecieli do Ankary na rozmowy z ministrem spraw zagranicznych Hakanem Fidanem o handlu, migracji, wizach i bezpieczeństwie. W tym samym tygodniu wysłanniczka ONZ María Ángela Holguín przełożyła swoje brukselskie spotkanie w sprawie Cypru na czas po szczycie NATO.

Te dwa ruchy układają się w jedną logikę. Ankara wraca do rozmów o uregulowaniu kwestii cypryjskiej, ale traktuje ten powrót jako narzędzie nacisku w kilku równoległych sprawach unijnych. Państwa członkowskie nie spierają się więc tylko o Turcję. Spierają się o to, ile tureckiej presji można przyjąć, zanim zacznie ona podważać interesy Grecji i Cypru.

Lista zakupów Ankary

Turcja połączyła kilka żądań w jeden pakiet negocjacyjny. Według źródeł dyplomatycznych Fidan zabiegał o zniesienie restrykcji z 2019 r., czyli środków przyjętych po tureckich odwiertach na spornych wodach w pobliżu Cypru, formalne zwołanie Rady Partnerstwa UE–Turcja, rozmowy o modernizacji unii celnej oraz liberalizację wizową (Hurriyet Daily News). Oficjalny wspólny komunikat potwierdził, że rozmawiano o modernizacji unii celnej, dialogu wizowym, zarządzaniu granicami, energii i nowych spotkaniach wysokiego szczebla przed końcem roku (MFA Türkiye).

Najbardziej politycznie wrażliwy punkt dołożył prezydent Recep Tayyip Erdoğan: włączenie Turcji do europejskich inicjatyw obronnych, w tym do SAFE, nowego unijnego instrumentu finansowania wydatków obronnych o wartości 150 mld EUR (Marine & Océans/AFP, Council). To najtrudniejszy element całej układanki. Dostęp do finansowania gwarantowanego przez UE oznaczałby przepływ europejskich pieniędzy do przemysłu obronnego państwa spoza Unii. W Radzie UE, gdzie decyzje obronne wymagają jednomyślności, wystarczy sprzeciw jednego rządu, by taki ruch zablokować.

Każdy punkt tureckiej listy ma jednak inny mechanizm blokady. Modernizacja unii celnej wymaga mandatu negocjacyjnego Rady; Komisja Europejska zaproponowała go w 2016 r., ale Rada nigdy go nie przyjęła (EU trade policy). Ruch bezwizowy zależy od spełnienia przez Turcję warunków ustalonych wiele lat temu (Commission). Techniczne rozmowy o migracji czy handlu można natomiast wznowić znacznie łatwiej.

Kto może co zablokować

Cypr i Grecja chcą, by każdy postęp w relacjach UE–Turcja był uzależniony od postępu w sprawie cypryjskiej. Prezydent Cypru Nikos Christodoulides i przewodniczący Rady Europejskiej António Costa zgodzili się, że relacji z Ankarą nie da się rozwijać w oderwaniu od tego sporu (Cyprus Mail). Grecki wiceminister spraw zagranicznych Tasos Chatzivasileiou wyznaczył granicę najostrzej: państwo utrzymujące casus belli, czyli stałą groźbę wojny w sprawie greckich wód terytorialnych, wobec członka UE i okupujące część jego terytorium nie może otrzymać dostępu do unijnych funduszy obronnych (Proto Thema). Premier Kyriakos Mitsotakis podkreślił „pełną koordynację” Aten i Nikozji (Newsit).

Ich wpływ jest realny, ale nierówny. Przy unii celnej i dostępie do instrumentów obronnych Ateny oraz Nikozja mogą użyć weta w Radzie. Przy obsłudze wiz, dialogu handlowym czy współpracy migracyjnej nie są w stanie zamknąć wszystkich kanałów.

Właśnie w tej luce mieszczą się interesy innych stolic. Przed wizytą w Ankarze Kallas nazwała Turcję „kluczowym partnerem w sprawach bezpieczeństwa, migracji i energii” (Euronews). Giorgia Meloni rozmawiała z Erdoğanem przed szczytem NATO o migracji i Libii, a włoskie media sugerowały, że Rzym woli elastyczne uzgodnienia niż sztywne terminy powiązane z Cyprem (Il Tempo). Bułgaria, której granica z Turcją od stycznia 2025 r. stała się pełną lądową granicą zewnętrzną Schengen, potrzebuje współpracy Ankary w sprawach migracji i tranzytu (Council).

Te rządy nie popierają tureckiego stanowiska w sprawie Cypru. Mają jednak własne powody, by nie zamrażać całej relacji z Ankarą do czasu przełomu, którego od lat nie widać. Migracja, energia i transport działają w krótszym cyklu politycznym niż negocjacje pokojowe.

Przed spotkaniem ONZ

Planowane na lato spotkanie pod auspicjami ONZ miałoby zgromadzić dwóch przywódców cypryjskich, Grecję, Turcję i Wielką Brytanię, by sprawdzić, czy formalne negocjacje można wznowić. Poprzednia próba, w Crans-Montana w 2017 r., zakończyła się fiaskiem (UN report S/2017/814, Cyprus Mail). Główna linia sporu pozostała ta sama. Greccy Cypryjczycy domagają się dwustrefowej, dwuwspólnotowej federacji. Turcja i strona tureckocypryjska forsują suwerenną równość albo model dwóch państw. Przełożone spotkanie Holguín w Brukseli, spodziewane w połowie lipca, ma przygotować grunt pod kolejną próbę.

Formuła Rady Europejskiej, czyli grona wyznaczającego polityczny kierunek UE na poziomie przywódców państw i rządów, zakłada, że relacje z Turcją mają rozwijać się „stopniowo, proporcjonalnie i odwracalnie”, z uwzględnieniem postępów w sprawie Cypru (European Council). Ten język miał utrzymać razem oba obozy: państwa chcące twardszej warunkowości i te, które potrzebują bieżącej współpracy z Ankarą.

Dotychczasowy bilans pokazuje jednak ograniczenie tej formuły. UE potrafi zachować Cypr w zapisach politycznych, ale tylko część relacji z Turcją rzeczywiście da się zatrzymać jednomyślną decyzją. Ankara gra właśnie na te obszary, których zablokowanie jest trudniejsze.