Cypr blokuje unijne korzyści Turcji

Maria Angela Holguin Cuellar, była szefowa kolumbijskiej dyplomacji i obecnie wysłanniczka ONZ, od miesięcy krąży między Nikozją, Ankarą, Atenami i Nowym Jorkiem. Formalnie jej zadanie jest ograniczone: doprowadzić do uzgodnienia formatu nowych rozmów cypryjskich. Do porozumienia w sprawie samej wyspy wciąż daleko. Ale ta dyplomacja wahadłowa stała się testem szerszym niż Cypr, bo od postępu na wyspie zależy politycznie kilka najważniejszych ustępstw, na które Ankara liczy ze strony UE (European Council, Yeni Safak).

W Atenach i Nikozji obawa dotyczy przede wszystkim kolejności. Europa potrzebuje Turcji w NATO, przy kontroli migracji i w zarządzaniu kryzysami regionalnymi. Ryzyko widziane z Grecji i Cypru polega na tym, że większe stolice najpierw dadzą Ankarze koncesje handlowe i obronne, a dopiero potem będą naciskać na Greków i Cypryjczyków, by przyjęli kompromis, jaki z tej logiki wyniknie. Proces Holguin ma temu przeciwdziałać: utrzymać wiarygodną ścieżkę ONZ, dzięki której Nikozja może argumentować, że nagrody dla Turcji powinny poczekać.

Unijne nagrody Turcji nadal przechodzą przez Cypr

To powiązanie Unia wpisała do własnych decyzji. Konkluzje Rady Europejskiej z 2020 i 2024 r. uzależniają poprawę relacji z Turcją od deeskalacji we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz konstruktywnego zaangażowania w sprawie Cypru (European Council). W praktyce widać to na dwóch polach. Modernizacja unii celnej wymaga zgody państw członkowskich w Radzie UE, czyli tam, gdzie głosują rządy. Cypr nie musi samodzielnie zatrzymać procesu, by znacząco podnieść jego polityczny koszt. Ruch bezwizowy dla obywateli Turcji przebiega przez system kryteriów nadzorowany przez Komisję Europejską, ale bez woli politycznej w Radzie trudno go domknąć (Commission Turkey report).

Nikozja nie ma prawnego weta wobec każdego dossier dotyczącego Turcji. Ma jednak status państwa członkowskiego, a więc możliwość zamieniania technicznych decyzji w polityczny spór. Ateny wspierają tę linię. Cypryjski minister spraw zagranicznych Constantinos Kombos mówił, że liberalizacja wizowa, modernizacja unii celnej i całość relacji UE-Turcja muszą pozostać związane z tureckimi zobowiązaniami wobec wyspy (ProtoThema).

Nie wszystkie stolice traktują to jako twardą bramkę. Część większych rządów chce zachować przestrzeń do współpracy z Turcją w handlu, migracji i bezpieczeństwie, nawet jeśli misja Holguin nie przyniesie szybkiego efektu. Francja deklaruje poparcie dla warunkowości, ale równolegle zabezpiecza własną pozycję przez dwustronne więzi obronne z Cyprem. Podpisała umowy współpracy, według doniesień warte ok. 800 mln EUR, powiązane z SAFE, nowym unijnym instrumentem pożyczkowym finansującym projekty wojskowe w państwach członkowskich (Cyprus Mail, European Commission). Formalnie te państwa stoją po stronie Cypru. W praktyce nie chcą, by Nikozja zamroziła każdą sprawę turecką.

Wyspa jako dźwignia i zasób

Tu ujawnia się podstawowa sprzeczność. Cypr jest zarazem nierozwiązanym konfliktem, który blokuje głębszą integrację UE z Turcją, oraz wojskowym punktem oparcia, w który Unia zaczyna inwestować. Nikozja podpisała umowę pożyczkową SAFE na 1,18 mld EUR, przedstawiając się jako zaplecze dla reagowania kryzysowego i współpracy przemysłów obronnych (CNA). Im bardziej unijne pieniądze obronne zwiększają użyteczność Cypru, tym trudniej go pominąć. Jednocześnie te same względy strategiczne skłaniają inne stolice do utrzymywania kanałów z Ankarą.

Odmowa uznania Republiki Cypryjskiej przez Turcję wykracza poza rozmowy pokojowe i przenosi się na zwykłe fora międzynarodowe. UE niedawno upomniała Ankarę za wykluczenie Cypru z przygotowań do szczytu klimatycznego COP31 (Reuters via Straits Times). Te same państwa, które bronią tam Nikozji, niechętnie godzą się jednak na to, by spór cypryjski blokował partnerstwa obronne z potrzebnym sojusznikiem z NATO.

Największa luka dotyczy samej treści możliwego porozumienia. Turecki minister spraw zagranicznych przekazał Holguin, że Ankara popiera rozwiązanie dwupaństwowe i domaga się uznania suwerennej równości Turków cypryjskich. To stanowisko jest odległe od wieloletnich ram ONZ, opartych na federalnym porozumieniu (Yeni Safak). Doniesienia o możliwych elementach kompromisu, takich jak „luźna federacja”, zwrot części terytoriów czy bezpośredni handel dla Turków cypryjskich, nie mają oficjalnego poparcia żadnej ze stron i należy je traktować raczej jako sondowanie pola negocjacyjnego (Kibris Postasi).

Cypryjscy urzędnicy twierdzą, że Holguin nadal pracuje z sekretarzem generalnym ONZ Antoniem Guterresem nad zwołaniem spotkania w formule „5+1”: dwie społeczności cypryjskie, Grecja, Turcja i Wielka Brytania oraz ONZ. Taki format miałby zebrać się pod koniec lipca lub na początku sierpnia (Philenews, UN). Holguin może doprowadzić strony do jednego stołu. Nie może jednak zmusić większych europejskich stolic, by traktowały postęp w sprawie Cypru jako cenę za prowadzenie interesów z Turcją.