Tureckie F-16 nękały ministrów obrony UE

Wieczorem 7 czerwca dwa tureckie F-16 wystartowały z lotniska, którego społeczność międzynarodowa nie uznaje, i śledziły samoloty wiozące ministrów obrony Grecji, Francji i Holandii na unijne spotkanie poświęcone wzajemnej obronie Europy. Zakłócenia radiowe z kontrolowanej przez Turcję północnej części Cypru utrudniły łączność w kokpitach. Wszystkie trzy maszyny bezpiecznie wylądowały w Larnace. Następnego ranka ministrowie zasiedli do rozmów o tym, jak Europa miałaby się bronić. Żaden z ich rządów publicznie nie przyznał, co wydarzyło się chwilę wcześniej w powietrzu nad Cyprem.

Incydent i milczenie

Cypryjskie ministerstwo obrony odnotowało dwa epizody nękania: o godz. 19.14 czasu lokalnego wobec samolotów francuskiego i holenderskiego oraz o godz. 19.51 wobec greckiej maszyny wojskowej (Protothema, Newsit). Sygnały radiowe pochodziły z lotniska Tymbou na okupowanej północy wyspy, działającego bez uznania ICAO, czyli wyspecjalizowanej agendy ONZ odpowiedzialnej za cywilne lotnictwo. Dwa F-16 podążały za samolotami ministrów z dystansu, nie zbliżając się bezpośrednio.

Grecja udokumentowała incydent oficjalnymi kanałami. Francja, Holandia, Polska, Bułgaria, Irlandia, wysoka przedstawicielka UE Kaja Kallas i sekretarz generalny NATO Mark Rutte nie wydali publicznych oświadczeń (komunikat EEAS; w materiałach po spotkaniu nie ma potępienia). Każdy z tych aktorów ma wobec Turcji własną zależność: kontrakty zbrojeniowe, koordynację w NATO, zarządzanie migracją albo tranzyt energii.

Kilka dni wcześniej Europejska Służba Działań Zewnętrznych, unijna dyplomacja, formalnie potępiła Moskwę za „lekkomyślne naruszenie przestrzeni powietrznej UE” (EEAS). Gdy Turcja nęka samoloty z trzema unijnymi ministrami lecącymi na oficjalne spotkanie o obronie, instytucja milczy.

Podwójna gra Francji

Wynik spotkania tylko wyostrzył sprzeczność. Kilka godzin po incydencie francuska minister obrony Catherine Vautrin podpisała z Cyprem umowę o statusie sił zbrojnych (SOFA), która pozwala na rozmieszczanie francuskich żołnierzy na wyspie w „celach humanitarnych” i tworzy ramy wspólnych ćwiczeń, wymiany wywiadowczej oraz współpracy morskiej (Cyprus Mail).

Równolegle Francja negocjuje z Turcją współprodukcję systemu obrony powietrznej SAMP/T i właśnie zawarła partnerstwo między Safranem a Baykarem, producentem dronów TB2 używanych w tureckich operacjach wojskowych (Opex360, Intelligence Online). Paryż jednocześnie wzmacnia militarnie Turcję i gwarantuje bezpieczeństwo państwu, któremu Turcja zagraża. We Francji żaden parlamentarzysta nie wymusił publicznego rozliczenia tej sprzeczności.

Kalkulacja Turcji

Ankara nie przyznaje się do nękania samolotów. Media bliskie tureckiemu państwu przedstawiają szerszy kontekst jako działanie obronne: Turcja ma „uważnie i starannie monitorować niedawne działania zbrojeniowe” Grecji i Cypru (Daily Sabah). W tureckiej interpretacji lotnisko Tymbou należy do samozwańczej Tureckiej Republiki Cypru Północnego. Komunikaty radiowe z tej wieży nie są więc nękaniem, lecz egzekwowaniem suwerenności.

Moment nie był przypadkowy. Turcja wcześniej zwiększyła środki obronne dla północnego Cypru do 9,65 mld lir, czyli około 47% całego pakietu pomocy dla okupowanego terytorium (Nordic Monitor). Projekt ustawy o obszarach jurysdykcji morskiej, jeśli zostanie przyjęty, wpisałby doktrynę „Błękitnej Ojczyzny” do prawa. Tureckie roszczenia w powietrzu i na morzu przestałyby być tylko decyzją polityczną, a stałyby się obowiązkiem ustawowym.

Test wzajemnej obrony, którego nikt nie chce nazwać

Ministrowie obrony UE nie potrafią wspólnie nazwać nękania, którego doświadczyli w drodze na własne spotkanie o wspólnej obronie. W Nikozji rozmawiali o uruchomieniu art. 42 ust. 7 Traktatu o UE, czyli klauzuli wzajemnej obrony zobowiązującej państwa członkowskie do pomocy zaatakowanemu członkowi Unii. European Council on Foreign Relations ocenił tę klauzulę jako „prawnie istotną, ale operacyjnie niepełną”: bez struktury dowodzenia, wcześniej zaplanowanej odpowiedzi i procedury eskalacji (ECFR). Cypr, który sprawuje rotacyjną prezydencję w UE, naciskał na konkretne mechanizmy wdrożenia.

Art. 42 ust. 7 obiecuje solidarność. Przestrzeń powietrzna nad Nikozją pokazała jej brak. Dopóki europejskie rządy nie potrafią przyznać, że doszło do prowokacji wobec ich własnych ministrów, bez wcześniejszego liczenia kosztów dwustronnych relacji, klauzula wzajemnej obrony pozostanie deklaracją na papierze. Sprawdzoną i pustą jeszcze przed początkiem wojny.