Tureckie F-16 śledzą ministrów UE pod Nikozją

Wieczorem 7 czerwca dwa tureckie F-16 wystartowały z okupowanej północnej części Cypru i śledziły rządowe samoloty, którymi do Nikozji lecieli ministrowie obrony Grecji, Francji i Holandii. Maszyny utrzymywały dystans i nie zbliżyły się na odległość typową dla przechwycenia. Równolegle kontrolerzy z lotniska Tymbou nadawali przez radio komunikaty do nadlatujących samolotów, zakłócając ich łączność (iefimerida.gr, Euronews). Tymbou nie ma statusu uznawanego przez ICAO, czyli agendę ONZ odpowiedzialną za lotnictwo cywilne, a Stany Zjednoczone nie uznają go za legalny punkt wjazdu. Wszystkie trzy samoloty bezpiecznie wylądowały.

Ministrowie lecieli na nieformalny szczyt obronny UE organizowany przez Cypr, który do końca czerwca sprawuje rotacyjną prezydencję w Radzie UE, a więc forum państw członkowskich wyznaczającym polityczne priorytety Unii. W agendzie znalazły się wsparcie dla Ukrainy, bezpieczeństwo morskie oraz nowa umowa obronna Francji i Cypru, tworząca stałe ramy prawne dla francuskich operacji wojskowych na wyspie (La Croix).

Porozumienie, które Ankara chciała zatrzymać

Dzień później francuska minister obrony Catherine Vautrin i jej cypryjski odpowiednik Vasilis Palmas podpisali umowę typu SOFA, czyli porozumienie określające status obcych sił zbrojnych na terytorium państwa-gospodarza. W praktyce dokument zamienia doraźną obecność wojskową Francji na Cyprze w stały mechanizm: wspólne ćwiczenia, dostęp logistyczny, współpracę w technologiach obronnych i prawo do wykorzystania wyspy jako zaplecza operacyjnego we wschodniej części Morza Śródziemnego (Cyprus Mail). Dla Paryża oznacza to możliwość rozmieszczania sił bez każdorazowego otwierania negocjacji politycznych.

Premier tureckich Cypryjczyków Ünal Üstel natychmiast odrzucił umowę, nazywając ją zagrożeniem dla „delikatnej równowagi” w regionie (Daily Sabah). Ankara zaprzeczyła, że doszło do nękania samolotów, i stwierdziła, że maszyny państw UE naruszyły przestrzeń powietrzną samozwańczej „Tureckiej Republiki Cypru Północnego”, której poza Turcją nie uznaje żadne państwo. Według tureckich władz F-16 były jedynie „środkiem ostrożności”. Sam moment incydentu mówił jednak więcej niż oficjalny komunikat: śledzenie samolotu francuskiej minister na kilka godzin przed podpisaniem wojskowej umowy na Cyprze było sygnałem, że Ankara traktuje stałą obecność zachodnich sił na wyspie jako granicę własnych interesów.

Dlaczego Bruksela nie potrafi odpowiedzieć

Komisja Europejska poinformowała, że „bada” incydent. Kaja Kallas, wysoka przedstawicielka UE do spraw zagranicznych, czyli szefowa unijnej dyplomacji, nie wydała publicznego oświadczenia.

To milczenie wynika z konstrukcji unijnej polityki zagranicznej. W ramach wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa każda wiążąca decyzja wymaga jednomyślności, a więc zgody wszystkich 27 państw członkowskich. Jedno państwo może zablokować stanowisko całej Unii. Węgry, utrzymujące bliskie relacje z Ankarą, wielokrotnie wetowały działania krytyczne wobec Turcji. Część innych państw ma z tureckimi dostawcami relacje przemysłowo-obronne, które zniechęcają do otwartej konfrontacji (Modern War Institute). Kallas nie może potępić Turcji bez uruchomienia procesu uzgadniania stanowiska, o którym z góry wiadomo, że może się rozbić o weto.

Francja wybiera drogę dwustronną

Paryż wyciągnął z tego własny wniosek. Zamiast zabiegać o konsensus w polityce zagranicznej UE, który Węgry mogą zablokować, Francja buduje sieć dwustronnych umów SOFA z Cyprem, Grecją, Rumunią i Polską. Takie porozumienia nie wymagają głosowania w UE. Żadne państwo członkowskie nie może ich zatrzymać. Umowa z Nikozją jest kolejnym elementem tej konstrukcji, prowadzonej poza Brukselą.

Vautrin nie potępiła publicznie incydentu dotyczącego własnego samolotu. Nie zrobił tego również holenderski minister. Formalnie sprawę przedstawił unijnym odpowiednikom tylko grecki minister obrony Nikos Dendias (Euronews). Każdy z milczących rządów prowadzi osobną kalkulację wobec Turcji, unikając sporu, który mógłby uderzyć w kontrakty obronne, logistykę NATO albo współpracę migracyjną.

Cypr zapowiada formalne skargi do Kallas i ICAO (Philenews). Ich skuteczność zależy od tego, czy któreś państwo członkowskie wymusi debatę nad stanowiskiem Rady UE i czy Węgry pozwolą je przyjąć. Unijna „autonomia strategiczna” zakłada, że Europa potrafi bronić własnych interesów bez amerykańskiego parasola. 7 czerwca Unia nie była w stanie uzgodnić nawet wspólnej reakcji na śledzenie samolotów z własnymi ministrami obrony.