Dwie bazy, jeden świadomy wybór

Bułgarski parlament zgodził się na przyjęcie amerykańskich tankowców powietrznych. Cypr nigdy nie decydował o goszczeniu RAF Akrotiri. Obie instalacje pojawiły się teraz w doniesieniach o irańskich planach uderzeń, ale politycznie ważniejsza od samej groźby jest różnica między tymi dwoma przypadkami.

Według ustaleń „Financial Times”, cytowanych przez Al-Monitor i Saudi Gazette, osoby z otoczenia irańskiego reżimu twierdzą, że siły Iranu analizowały możliwe ataki na amerykańskie lub sojusznicze obiekty wojskowe w Europie Południowo-Wschodniej, gdyby prezydent Trump eskalował wojnę. W tych rozmowach miały powracać dwie lokalizacje: baza Bezmer w Bułgarii oraz RAF Akrotiri na Cyprze. Żadne z przejrzanych źródeł nie przedstawiło jednak potwierdzonego rozkazu operacyjnego ani odtajnionej oceny wywiadowczej, która potwierdzałaby te doniesienia (Fakti). To opis planowania awaryjnego, nie dowód na bliski atak. Wystarczył jednak, by europejskie terytorium znalazło się na cudzej liście celów.

Bezmer: ryzyko zatwierdzone politycznie

Przypadek Bezmeru jest prostszy. Bułgarskie Zgromadzenie Narodowe zatwierdziło czasowe rozmieszczenie sił USA: do ośmiu samolotów tankowania powietrznego KC-135 i około 250 żołnierzy, od 24 lipca do 1 października (Stars and Stripes, Demócrata). Bułgaria jest członkiem NATO. Zbrojny atak na Bezmer mieściłby się więc w logice art. 5, czyli zobowiązania do obrony zbiorowej, zgodnie z którym atak na jednego sojusznika traktowany jest jako atak na wszystkich (NATO).

Obywatele mogą tu prześledzić łańcuch odpowiedzialności. Decyzję podjął parlament, misja ma datę zakończenia, a wojskowa funkcja bazy została jasno określona.

Akrotiri: odziedziczona ekspozycja

Akrotiri działa według innej logiki. Baza leży na terenie brytyjskich suwerennych obszarów bazowych, które Londyn zachował po uzyskaniu przez Cypr niepodległości w 1960 r. i którymi nadal administruje bezpośrednio (UK Government). Cypr należy do UE, ale nie jest członkiem NATO. Traktaty unijne obejmują te obszary specjalnym protokołem, odróżniając je od zwykłego terytorium cypryjskiego (EUR-Lex).

Gdyby Akrotiri zostało zaatakowane, suwerenną odpowiedzialność ponosiłby Londyn. Cypr, państwo narażone geograficznie, nie kontrolowałby jednak bazy i nie miałby bezpośredniej ścieżki do obrony zbiorowej z art. 5.

Według Cyprus Mail w marcu w bazę uderzył dron podejrzewany o irańskie pochodzenie i wystrzelony przez siły proxy. Od tego czasu Wielka Brytania zakontraktowała 800 000 funtów na dodatkowe syreny przeciwlotnicze wokół obszaru bazy (UK Defence Journal). To raczej dostosowanie po fakcie niż wcześniejsza gwarancja bezpieczeństwa.

Rząd Cypru przekazał dziennikarzom, że republika „nie jest celem” i utrzymuje kanały kontaktu z Teheranem (Politis). Ta linia jest zrozumiała dyplomatycznie, ale pomija najważniejsze: instalacja, przez którą Cypr pojawia się w irańskich kalkulacjach, pozostaje poza kontrolą Nikozji.

Gdzie odpowiedzialność już się rozchodzi

NATO oświadczyło, że jest „przygotowane do odpowiedzi na każde zagrożenie”, ale nie ogłosiło ani nowego rozmieszczenia sił, ani formalnych konsultacji bezpieczeństwa związanych z tymi doniesieniami (Al Jazeera). Bułgarski minister spraw wewnętrznych Ivan Demerdzhiev powiedział natomiast, że Sofia podjęła w Bezmerze „wszystkie możliwe środki”, wykraczające poza wymogi wynikające z obecnych ocen zagrożenia (A News).

Niemcy pokazują, jak może wyglądać nadzór państwa-gospodarza, jeśli rząd go egzekwuje. W 2020 r. Federalny Sąd Administracyjny orzekł, że gdy pojawiają się poważne przesłanki naruszeń prawa międzynarodowego w związku z operacjami USA prowadzonymi z terytorium Niemiec, Berlin musi sprawę zbadać i naciskać na Waszyngton, by działał zgodnie z prawem (BVerwG). Niemieckie sądy mogą więc zmusić rząd do kontroli tego, co dzieje się w bazach na jego terytorium. Cypr nie ma podobnego instrumentu wobec Akrotiri, bo operacyjnie baza nie znajduje się w granicach jego władztwa.

Jak pisało To Brief dwa tygodnie temu, amerykańskie zapasy uzbrojenia uszczuplone przez wojnę z Iranem już wcześniej postawiły pytanie o głębokość amerykańskiej gwarancji bezpieczeństwa. Teraz problem stał się bardziej lokalny. Irańskie planowanie awaryjne może nigdy nie przejść w fazę operacyjną. Pokazało jednak, że gdy zagraniczna infrastruktura wojskowa naraża Europejczyków na ryzyko, obywatele powinni móc ustalić, kto zatwierdził funkcję, która to ryzyko stworzyła. W Bułgarii ekspozycja została zatwierdzona politycznie. Na Cyprze wynika z odziedziczonego układu suwerenności, którego większość obywateli nie ma jak zmienić.