Ukraińska ustawa szkolna odblokowała 17 rozdziałów

W procesie rozszerzenia nawet proceduralny krok zależy od zgody wszystkich stolic. 13 października Ukraina i Mołdawia otworzyły po 17 nowych rozdziałów negocjacji akcesyjnych (Council). Dzień wcześniej ukraiński parlament przyjął ustawę o szkołach mniejszościowych, której domagały się Węgry, a węgierska minister spraw zagranicznych zapowiedziała, że Budapeszt może wyrazić zgodę (Rada, Telex). Ta kolejność pokazuje, co może uzyskać jeden rząd, gdy każdy etap rozszerzenia wymaga zgody wszystkich państw członkowskich.

Co właściwie otwarto

Otwarcie rozdziałów nie oznacza członkostwa. Negocjacje są pogrupowane w sześć klastrów, czyli grup powiązanych tematycznie rozdziałów. Tym razem otwarto dwa klastry dotyczące zasad jednolitego rynku UE — wspólnego rynku towarów, usług, pracowników i kapitału. Ukraina i Mołdawia mają teraz otwarte po cztery z sześciu klastrów (Council).

Otwarcie klastra oznacza, że rządy państw UE określiły warunki, które kandydat musi spełnić, by zamknąć należące do niego rozdziały. W przypadku Ukrainy jednym z nich jest skuteczna kontrola pomocy państwa. Mówiąc prościej, Ukraina potrzebuje organu, który może powstrzymać wykorzystywanie publicznych pieniędzy do wspierania wybranych firm kosztem konkurentów z innych krajów rynku (Cluster 2 position).

Żaden z krajów nie otrzymał daty członkostwa. Będzie ona znana dopiero po zawarciu traktatu akcesyjnego, który muszą zatwierdzić i ratyfikować wszystkie państwa członkowskie (Article 49 TEU).

Cena węgierskiej zgody

Spór Węgier z Ukrainą sięga zmian w ukraińskim prawie oświatowym z 2017 r. Komisja Wenecka, organ Rady Europy skupiający ekspertów prawa konstytucyjnego, zaleciła wówczas Kijowowi, by skorygował te przepisy (Venice Commission). Budapeszt odmówił poparcia obecnego kroku, dopóki Ukraina nie wprowadzi mocniejszych gwarancji nauczania w językach mniejszości.

Rada, ukraiński parlament, przyjęła 12 października projekt ustawy nr 16119 266 głosami (Rada). Węgierska minister spraw zagranicznych Anita Orbán powiedziała następnie, że jej kraj może wyrazić zgodę. Zapowiedziała też, że Węgry będą monitorować wdrażanie przepisów wspólnie z organizacjami mniejszości w Zakarpaciu, zachodnim regionie Ukrainy, gdzie mieszka większość ukraińskich Węgrów (Telex). Tego samego dnia państwa członkowskie uzgodniły pisemne stanowiska negocjacyjne UE (Cluster 3 position, To Brief).

Ustawa obejmuje także osoby rumuńskojęzyczne, a Bukareszt nie uznaje sprawy za zamkniętą. Prezydent Nicușor Dan pozytywnie ocenił nowe brzmienie przepisów, ale zapowiedział, że Rumunia będzie zabiegać o możliwość nauki po rumuńsku aż do końca szkoły średniej (Aradon).

Mołdawia ruszyła tego samego dnia

Mołdawia nie była stroną sporu o szkoły. Prowadzi negocjacje na podstawie własnych stanowisk, a co do zasady powinna być oceniana na podstawie własnych postępów. Mimo to otworzyła te same klastry co Ukraina tego samego dnia, podczas osobnej konferencji (Council).

Publiczne informacje pokazują, że oba procesy posuwają się równolegle. Nie wynika z nich, by Mołdawia musiała czekać na Kijów. Jeśli jednak oba procesy nadal będą prowadzone w parze, weto wymierzone w Ukrainę zatrzymałoby także Mołdawię.

Komisja Europejska chce odebrać pojedynczemu państwu możliwość blokowania pośrednich etapów negocjacji. 6 października zaproponowała, by decyzje takie jak otwarcie klastrów zapadały większością kwalifikowaną, a jednomyślność obowiązywała nadal przy przyjmowaniu nowych członków (Commission). Gdyby propozycja weszła w życie, same Węgry nie mogłyby już zablokować takiego kroku jak ten z ubiegłego tygodnia. Potrzebna byłaby zgoda co najmniej 15 z 27 rządów reprezentujących 65% ludności UE (EU Treaty).

Sam wniosek KE nie zmienia zasad. Muszą go przyjąć państwa członkowskie, więc stolice dysponujące dziś prawem weta współdecydowałyby o jego ograniczeniu. Propozycja nie miała wpływu na decyzje podjęte w tym tygodniu.

Węgry nie są jedynym państwem, które wiąże postęp negocjacji z konkretnymi ustępstwami. Grecki minister spraw zagranicznych Giorgos Gerapetritis uzależnił dalszy postęp Albanii od uregulowania praw własności nieruchomości należących do tamtejszej mniejszości greckiej (Greek MFA).

Budapeszt wskazał ustawę, parlament w Kijowie ją przyjął, a dzień później negocjacje posunęły się naprzód. Jedna stolica uzależniła proceduralny krok od zmiany prawa w państwie kandydującym i osiągnęła swój cel. Zgoda Węgier dotyczy jednak tylko tego etapu. Wciąż nieotwarte są dwa klastry; jeden obejmuje m.in. rolnictwo i środki polityki spójności (Council). Jeśli rządy nie przyjmą propozycji KE dotyczącej zmiany zasad głosowania, otwarcie tych obszarów znów będzie wymagało zgody każdej stolicy, także Budapesztu.