USA chcą własnych baz na Grenlandii

Amerykańskie bazy wojskowe w Europie działają zwykle według prostego modelu: Waszyngton korzysta z infrastruktury, ale formalnym gospodarzem pozostaje państwo, na którego terytorium baza się znajduje. Niemcy, Włochy czy Portugalia zachowują przynajmniej prawo do odmowy dostępu. Żądania wobec Grenlandii oznaczałyby wyjście poza ten schemat, bo utratę kontroli wpisano by w samą konstrukcję prawną porozumienia.

Z doniesień opublikowanych 18 maja wynika, że w tajnych rozmowach trójstronnych USA domagają się trzech rzeczy: „klauzuli bezterminowej”, która gwarantowałaby stałą obecność wojsk także po ewentualnej niepodległości Grenlandii, faktycznego prawa weta wobec inwestycji zagranicznych oraz trzech nowych baz oznaczonych jako „suwerenne terytorium amerykańskie” (United24 Media, Times Now). Kilka godzin później premier Grenlandii Jens-Frederik Nielsen spotkał się z wysłannikiem Trumpa Jeffem Landrym i odpowiedział bez dyplomatycznej mgły: „Naród grenlandzki nie jest na sprzedaż” (Copenhagen Post, ABC Nyheter).

Formalizacja modelu z Lajes

Obowiązująca umowa obronna USA i Danii, podpisana w 1951 r. i zaktualizowana w 2004 r., już dziś daje Waszyngtonowi szeroki dostęp do Grenlandii. Baza kosmiczna Pituffik obejmuje 625 km kw. Różnica polega na tym, że Amerykanie działają tam na terytorium duńsko-grenlandzkim, a nie na ziemi należącej do USA (SOF News).

Żądanie „suwerennego terytorium” zmieniłoby całą konstrukcję. Najbliższym europejskim precedensem są brytyjskie Akrotiri i Dhekelia na Cyprze, czyli obszary, które brytyjski Sąd Najwyższy określił jako „pozostałość brytyjskiej kolonii” (DW). Równie daleko idzie postulat weta inwestycyjnego: Waszyngton chce prawa kontroli nad grenlandzką gospodarką, choć sama Grenlandia przesunęła własną ustawę o kontroli inwestycji strategicznych na jesień 2026 r. USA próbują więc przejąć wpływ nad mechanizmem, którego Nuuk jeszcze nie uchwaliło (Arctic Today).

Dotychczasowy model bazowy w Europie i tak zaczyna się kruszyć. W marcu Włochy odmówiły amerykańskim bombowcom dostępu do Sigonelli na potrzeby operacji wobec Iranu, powołując się na wymóg zgody parlamentu (Analisi Difesa). W Portugalii ministrowie przyznali, że USA mogą korzystać z bazy Lajes na podstawie „milczących zgód”, informując Lizbonę po fakcie zamiast prosić ją o pozwolenie (CNN Portugal). W przypadku Grenlandii ten nieformalny stan zostałby najpierw zalegalizowany, a potem poszerzony.

Paraliż Kopenhagi, weto Nuuk

Dania od ośmiu tygodni nie ma w pełni funkcjonującego rządu. Administracja tymczasowa nie może wiązać parlamentu, a duńskie prawo konstytucyjne wymaga większości pięciu szóstych do zrzeczenia się terytorium (POV International). Trwają próby utworzenia nowego centroprawicowego rządu mniejszościowego, ale rozstrzygnięcia jeszcze nie ma (Politiken).

Próżnię po Kopenhadze wypełnia Nuuk, korzystając z własnych narzędzi ustrojowych. Ustawa o samorządzie z 2009 r., która przekazała Grenlandii kontrolę nad zasobami naturalnymi i polityką handlową niezależnie od Danii, pozwala miejscowemu parlamentowi blokować inwestycje i koncesje surowcowe. Zarówno centroprawicowy Nielsen, jak i lewicowo-socjalistyczny minister spraw zagranicznych Múte B. Egede odrzucają amerykańskie żądania. Ten ponadpartyjny konsensus jest dziś najsilniejszą kartą Grenlandii (ABC Nyheter).

Cichy zakup

UE nie ma formalnego mandatu, by ingerować w negocjacje dotyczące baz na Grenlandii. Wyspa opuściła Wspólnotę Europejską w 1985 r. Parlament Europejski nazwał działania USA „poważnym zagrożeniem dla strategicznych interesów UE” (Constitutional Discourse), lecz polityczne skutki tej sprawy są ważniejsze niż jakiekolwiek brukselskie oświadczenie.

Francja działa samodzielnie. Minister handlu Nicolas Forissier odwiedził Nuuk 15 maja i podpisał porozumienie o mapowaniu geologicznym z państwową służbą BRGM (Capitol.fr). Niemcy werbalnie wspierają Danię, ale nie przedstawiają własnej strategii arktycznej (Spiegel). Polska milczy, bo relacja dwustronna z Waszyngtonem waży w Warszawie więcej niż nordycka solidarność (Defence24).

Spór gospodarczy może być już w dużej mierze rozstrzygnięty. Kontrolowana przez USA spółka Critical Metals Corp ma 92,5% udziałów w grenlandzkim złożu Tanbreez, największym niezagospodarowanym źródle ciężkich metali ziem rzadkich poza Chinami. Transakcję zabezpieczono przy wsparciu EXIM Banku, co oznacza, że amerykańskie finansowanie publiczne przejęło kluczowy zasób wtedy, gdy uwagę opinii publicznej przyciągał spór wojskowy (Le Monde, IFRI). Unijne finansowanie górnictwa arktycznego pozostaje „w dużej mierze niewykorzystane”. Landry powiedział, że Trump polecił mu „zdobyć tylu przyjaciół, ilu się da” (RTE). Pakietu gospodarczego nie ogłoszono. Gdy rozmowy o suwerenności stoją w miejscu, USA zabezpieczają kontrolę ekonomiczną bez konieczności uzyskania zgody Nuuk.