USA rozważają atomowy parasol dla Polski

Przez całe pokolenie mapa amerykańskiej broni jądrowej w Europie pozostawała właściwie nieruchoma. Ten porządek zaczyna się kończyć. Defense News podał 2 czerwca, że Waszyngton prowadzi poufne rozmowy o rozmieszczeniu w Polsce i państwach bałtyckich samolotów zdolnych do przenoszenia broni jądrowej. Oznaczałoby to wyjście poza sześć państw, które dziś przechowują amerykańską broń jądrową w ramach natowskiego systemu współdzielenia. Polski minister obrony potwierdził, że rozmowy trwają. Litewski minister obrony Robertas Kaunas przyznał, że Litwa również jest w nie zaangażowana, choć odmówił szczegółów, powołując się na klauzule tajności.

W tle widać zmianę logiki amerykańskiej obecności w Europie. Waszyngton jednocześnie ogranicza siły konwencjonalne, bo Trump w maju zapowiedział wycofanie 5 000 żołnierzy z Niemiec, i oferuje rozszerzenie parasola jądrowego. Broń atomowa ma więc częściowo zastąpić żołnierzy na miejscu: mniej batalionów, więcej odstraszania strategicznego.

Dwa parasole, ta sama mapa

Na tej samej geografii Francja buduje własną architekturę odstraszania. Koncepcja Emmanuela Macrona, określana jako „dissuasion avancée”, czyli wysunięte odstraszanie, obejmuje już dziewięciu europejskich partnerów, w tym Polskę, Niemcy i trzy państwa nordyckie. W praktyce Francja miałaby czasowo kierować do baz partnerów myśliwce Rafale zdolne do przenoszenia broni jądrowej.

Oba systemy biegną jednak innymi kanałami. Amerykańskie współdzielenie broni jądrowej działa w ramach Grupy Planowania Nuklearnego NATO, czyli forum, na którym wszystkie państwa Sojuszu poza Francją uzgadniają elementy polityki nuklearnej. Francja, która bojkotuje tę strukturę od 1966 r., aby zachować strategiczną niezależność, zawiera porozumienia dwustronne poza NATO. Paryż milczy w sprawie amerykańskiej ekspansji, bo otwarta krytyka Waszyngtonu uderzyłaby w relacje z Warszawą, najważniejszym partnerem francuskiego wysuniętego odstraszania.

Na poziomie deklaracji oba modele mają się uzupełniać. W mechanice różnica jest zasadnicza. W systemie amerykańskim piloci państwa-gospodarza mogą przenosić amerykańską broń, a ich rządy uczestniczą w planowaniu. W modelu francuskim decyzja o użyciu pozostaje wyłącznie w rękach prezydenta Francji. Partnerzy dostają ćwiczenia i konsultacje. Broń oraz polityczna władza nad jej użyciem pozostają francuskie.

Konstytucyjne mury, milczące parlamenty

Rozszerzenie odstraszania napotyka bariery prawne, którym poświęcono zaskakująco mało uwagi. Litewska konstytucja wprost zakazuje obecności broni masowego rażenia na terytorium państwa. Gdy parlament próbował dopuścić do portu w Kłajpedzie okręty z bronią jądrową, prezydent Gitanas Nausėda zawetował ustawę, a Seimas, czyli litewski parlament, utrzymał weto stosunkiem głosów 95 do 4. Zmiana konstytucji wymaga większości dwóch trzecich, której obecna koalicja nie jest w stanie zapewnić.

Polska ma inny problem: podwójny ośrodek władzy wykonawczej. Prezydent Nawrocki utrzymuje bezpośredni kanał kontaktu z Trumpem, niezależny od Ministerstwa Obrony Narodowej. Niedawno zablokował ratyfikację brytyjskiego traktatu obronnego wynegocjowanego przez rząd Tuska, argumentując, że nie został skonsultowany. Waszyngton w praktyce rozmawia więc równolegle z dwoma polskimi centrami decyzyjnymi.

W Estonii Riigikogu, tamtejszy parlament, debatował o bezpieczeństwie energetyki jądrowej, lecz polityka dotycząca broni jądrowej pozostała poza sporem publicznym. Nie ma też sondaży pokazujących, co Estończycy sądzą o ewentualnym przyjęciu takiej broni. Niemcy, które już przechowują amerykańskie bomby w bazie Büchel, nigdy nie przeprowadziły głosowania Bundestagu w tej sprawie. Na tym tle Finlandia pozostaje wyjątkiem: domaga się procedury ustawowej przy zmianach dotyczących postawy nuklearnej państwa.

Najpierw sygnał, potem sprzęt

Polityczne znaczenie tych zapowiedzi jest większe niż ich natychmiastowy wymiar wojskowy. Specjalistyczne magazyny wymagane w bazach-gospodarzach buduje się, certyfikuje i integruje z samolotami przez lata. Polska otrzymała w maju pierwsze trzy F-35, ale certyfikacja pilotów do misji jądrowych to osobny, wieloletni proces.

Zanim jakikolwiek sprzęt zostanie przeniesiony, NATO musi zdecydować, jak opisać własną politykę. Szczyt Sojuszu w Ankarze 7-8 lipca pokaże, czy państwa członkowskie formalnie otworzą drogę do przesunięcia odstraszania jądrowego na wschód, czy pozostawią tę opcję w sferze sygnałów politycznych.

Cały proces odbywałby się w próżni kontroli zbrojeń. New START, ostatni traktat ograniczający arsenały jądrowe USA i Rosji, wygasł 5 lutego. Po raz pierwszy od 1972 r. nie obowiązuje żadne porozumienie, które ograniczałoby arsenały obu stron, ani żaden system inspekcji sprawdzający przestrzeganie reguł. Rosja rozszerzyła własną doktrynę jądrową na Białoruś i buduje tam magazyn, co oznacza jej pierwsze rozmieszczenie broni jądrowej poza granicami Rosji od rozpadu ZSRR.

Najważniejsza zmiana w europejskim bezpieczeństwie od pokolenia przesuwa się dziś przez kanały tajne i porozumienia wykonawcze. Pytanie, którego stolice nie chcą zadać, brzmi prosto: kto zdecydował, że ludzie mieszkający obok przyszłej broni nie mają w tej sprawie głosu?