Spór o Usmanova blokuje sankcje UE

Unijna lista objętych sankcjami Rosjan wygasa we wtorek 15 września. Po trzech nieudanych próbach ambasadorowie państw członkowskich mają w poniedziałek ponownie głosować nad jej przedłużeniem. Porozumienie blokuje spór o oligarchę Aliszera Usmanowa: według doniesień Francja przyłączyła się do Słowacji, żądając wykreślenia go z listy (Euronews, European Pravda).

Do przedłużenia sankcji potrzebna jest jednomyślność w Radzie UE, gdzie w sprawach polityki zagranicznej głosują rządy państw członkowskich. Sprzeciw jednej stolicy wystarczy więc, by zatrzymać całą decyzję. Francja i Słowacja zyskały w ten sposób możliwość uzależnienia losu wszystkich wpisanych na listę od rozstrzygnięcia dotyczącego jednej osoby.

Czego chcą Francja i Słowacja

Słowacja domaga się usunięcia dwóch oligarchów: Usmanowa i Michaiła Fridmana. Sprzeciwia się również wydłużeniu okresu między kolejnymi przeglądami sankcji z sześciu do dwunastu miesięcy. Według Euronews, które powołuje się na czterech dyplomatów, Francja zaproponowała kompromis: wykreślić Usmanowa, pozostawić Fridmana i w zamian uzyskać zgodę Bratysławy. Inicjatywa miała wywołać „ogromną frustrację” pozostałych rządów. Rzecznik francuskiego przedstawicielstwa przy UE zapewnił Euronews, że Paryż popiera przedłużenie sankcji, lecz odmówił omówienia negocjacji (Euronews). O żądaniu dotyczącym Usmanowa poinformował niezależnie Rikard Jozwiak, europejski redaktor RFE/RL (Čas).

Ambasadorowie nie osiągnęli porozumienia ani 9 września (Censor.NET), ani podczas kolejnej próby 11 września (European Pravda). Stanowiska przypisywanego Francji nie potwierdza jednak żaden oficjalny dokument Rady UE.

Problem podstawy prawnej

Przy okazji okresowego przeglądu Rada UE może wykreślać osoby z listy i wcześniej już korzystała z tej możliwości (Decision 2025/528, EEAS). Decyzja musi jednak mieć uzasadnienie, które wytrzyma kontrolę sądową. W lutym 2024 r. sąd UE rozpatrujący skargi na sankcje utrzymał wpis Usmanowa. Uznał, że istnieją wystarczające podstawy, by traktować go jako czołowego przedsiębiorcę działającego w sektorach zapewniających dochody władzom w Moskwie (EUR-Lex).

Osobne orzeczenie wydał w czerwcu 2026 r. sąd we Frankfurcie. Stwierdził, że niemieckie władze nie udowodniły, iż Usmanow był właścicielem superjachtu Dilbar lub sprawował nad nim kontrolę (taz, Weser-Kurier). Własność tego jachtu nie stanowiła jednak kryterium wpisania oligarchy na unijną listę. Utrzymana przez sąd UE przesłanka dotycząca jego działalności gospodarczej nadal obowiązuje.

W publicznie dostępnych materiałach ani Francja, ani Słowacja nie wykazały, by podstawa prawna objęcia Usmanowa sankcjami uległa zmianie. Jeżeli w negocjacjach przedstawiono inne dowody, nie zostały one ujawnione.

Co wygaśnie, a co pozostanie w mocy

Unijne sankcje indywidualne opierają się na dwóch instrumentach. Najpierw rządy przyjmują decyzję w ramach wspólnej polityki zagranicznej, która ustanawia zakaz wjazdu i zamrożenie aktywów. Następnie rozporządzenie nakłada obowiązek wykonania zamrożenia na banki, przedsiębiorstwa i organy krajowe. Termin obowiązywania ma decyzja; rozporządzenie jest bezterminowe.

Jeżeli poniedziałkowe negocjacje zakończą się fiaskiem, wygaśnie decyzja stanowiąca podstawę zakazów wjazdu i zamrożenia aktywów. Rozporządzenie, za pomocą którego system finansowy wykonuje te ograniczenia, formalnie pozostanie w mocy. Powstanie więc niespójność prawna: instrument egzekwowania sankcji przetrwa, choć zniknie jego podstawa w polityce zagranicznej (Decision 2014/145, Regulation 269/2014). Nie wiadomo, jak taką sytuację potraktowałyby sądy oraz działy zgodności w instytucjach finansowych, ponieważ dotąd jej nie przetestowano.

Szersze restrykcje wobec rosyjskiego sektora naftowego, finansowego i technologicznego wynikają z odrębnych aktów prawnych, więc obecny spór im nie zagraża (Council). Ewentualne wygaśnięcie decyzji dotknęłoby sankcji indywidualnych, a nie całego unijnego systemu restrykcji wobec Rosji.

Zasada jednomyślności ma chronić mniejsze państwa przed przegłosowaniem w sprawach polityki zagranicznej. Jednocześnie pozwala każdej stolicy uzależnić całą listę od żądania dotyczącego jednej osoby. Do poniedziałku Francja i Słowacja powinny zatem przedstawić prawne uzasadnienie wykreślenia Usmanowa, wykraczające poza polityczny argument, że zgoda w jego sprawie jest ceną za jednomyślność.