Walonia odblokowała CETA, Francja blokuje

W Namur, stolicy francuskojęzycznej Walonii na południu Belgii, regionalny parlament reprezentujący ok. 3,6 mln mieszkańców zagłosował 18 czerwca za ratyfikacją CETA, umowy handlowej między UE a Kanadą. To ten sam parlament, który w 2016 r. zablokował porozumienie i na chwilę uczynił z lokalnego głosowania globalny symbol demokratycznego tarcia. Ujawniony wtedy paradoks konstytucyjny nie zniknął: Bruksela może latami negocjować szeroką umowę handlową, ale jeden parlament regionalny potrafi zatrzymać całą machinę.

Umowa, która już działa

Zgoda Walonii nie otwiera nagle handlu z Kanadą. Większość CETA jest tymczasowo stosowana od września 2017 r.. Umowa obejmuje cła na towary, zamówienia publiczne, czyli rządowe kontrakty dostępne także dla zagranicznych oferentów, usługi oraz współpracę regulacyjną (EUR-Lex). Firmy korzystają z tych zasad handlowych od niemal dziewięciu lat. Komisja Europejska opisuje porozumienie jako w dużej mierze operacyjne.

Zablokowany pozostaje system sądu inwestycyjnego, czyli planowany trybunał, przed którym zagraniczni inwestorzy mogliby skarżyć decyzje państw podjęte w ramach traktatu. Te przepisy wymagają osobnej ratyfikacji przez każde państwo członkowskie, bo CETA jest tzw. umową mieszaną. Część kompetencji należy wyłącznie do Brukseli, jak ustalanie ceł, ale prawo inwestycyjne pozostaje przy stolicach. Trybunał Sprawiedliwości UE potwierdził ten podział, a osobno uznał zgodność trybunału z prawem UE. Zgodność prawna nie rozwiązała jednak sporu politycznego.

Handlowa część umowy działa. Na pełną architekturę ochrony inwestorów wciąż trzeba czekać.

Kto korzysta, kto sięga po hamulec

Gospodarki oparte na eksporcie traktują umowy handlowe jako ochronę miejsc pracy. Według Rijksoverheid, publicznego serwisu informacyjnego rządu Holandii, ok. jedna trzecia holenderskiego zatrudnienia zależy od eksportu, który w 2023 r. wygenerował 375,9 mld EUR. Dla Holandii, Irlandii, Danii czy Szwecji takie porozumienia jak CETA nie są abstrakcyjną dyplomacją. Są polisą dla rynku pracy. Niemiecki instytut ifo szacował, że CETA może potroić niemiecki eksport do Kanady i podnieść realny dochód na mieszkańca o 0,19% (consulting.de).

Z Warszawy czy Wiednia ta sama umowa wygląda inaczej. W Polsce spór koncentruje się na pytaniu, czy tańszy import nie uderzy w krajowych rolników i czy klauzule ochronne rzeczywiście są w stanie ich zabezpieczyć (Top Agrar Polska). Austriackie i włoskie publikacje skupiają się na standardach żywności oraz GMO (Attac Austria, Adnkronos). W tle zostaje pytanie polityczne: kto ma prawo pociągnąć za hamulec awaryjny, gdy koszty liberalizacji ponoszą lokalni rolnicy?

Prawdziwym wąskim gardłem jest dziś Francja

Głosowanie w Walonii nie kończy zwłoki. Francuski Senat odrzucił ratyfikację w marcu 2024 r., choć Rada Konstytucyjna już w 2017 r. uznała traktat za dopuszczalny. Francuski opór skupia się na rolnictwie, zasadach bezpieczeństwa żywności i suwerenności. Jak wyjaśnia rządowy serwis Vie publique, większość CETA już obowiązuje, ale przepisy inwestycyjne nadal wymagają parlamentarnej zgody, której Paryż nie udzielił.

Niemcy ratyfikowały umowę w 2022 r., choć dopiero po tym, jak Federalny Trybunał Konstytucyjny zażądał, by tymczasowe stosowanie można było odwrócić. Nawet rządy przychylne wolnemu handlowi chciały mieć wyjście awaryjne.

Po dziewięciu latach tymczasowego stosowania CETA wciąż nie wiadomo, kto skorzystał najbardziej. Łączne obroty handlowe wzrosły, ale brakuje twardych dowodów, czy preferencje celne pomogły głównie dużym eksporterom czy także małym firmom; regionom przemysłowym czy peryferyjnym. Napięcie systemowe pozostaje. UE projektuje umowy handlowe, które coraz częściej wychodzą poza cła i obejmują prawo inwestycyjne oraz standardy regulacyjne. Im dalej sięgają takie porozumienia, tym mocniej parlamenty narodowe domagają się głosu. Spóźniona zgoda Walonii tego mechanizmu nie zmieni. Wróci przy każdej ambitnej umowie, którą Bruksela spróbuje domknąć.