Walonia odblokowuje CETA po dekadzie

Parlament Federacji Walonia-Bruksela, francuskojęzyczny organ ustawodawczy w Belgii, 24 czerwca 2026 r. zagłosował za zatwierdzeniem CETA, czyli umowy handlowej UE z Kanadą, którą niemal dekadę temu pomagał zatrzymać. To, że parlament regionalny może wstrzymać porozumienie obejmujące większość Europy i Kanadę, nie jest belgijską osobliwością. Tak działa unijne prawo traktatowe, gdy umowa zahacza jednocześnie o kompetencje UE i państw członkowskich. Widać tu też napięcie między gospodarką, która już korzysta z umowy, a zgodą demokratyczną, która wciąż nie została domknięta.

Umowa działa, choć nie została dokończona

CETA, czyli Comprehensive Economic and Trade Agreement, znosi cła na niemal wszystkie towary w handlu między UE a Kanadą, otwiera kanadyjskie zamówienia publiczne dla europejskich firm oraz ogranicza bariery w usługach i inwestycjach (Komisja Europejska). Większość przepisów stosuje się tymczasowo od września 2017 r.. Firmy już z nich korzystają. Działają też wspólne komitety przewidziane w umowie; Kanada zaplanowała posiedzenie Komitetu ds. Usług Finansowych CETA w Brukseli na 23–24 czerwca 2026 r..

Brakuje jednak jednego z najbardziej spornych elementów: Investment Court System, czyli ICS. To traktatowy mechanizm rozstrzygania sporów, w którym zagraniczny inwestor może pozwać państwo o odszkodowanie, jeżeli uzna, że naruszyło ono gwarancje ochrony inwestycji zapisane w CETA. W praktyce oznacza to osobną ścieżkę prawną dla firm działających ponad granicami, odrębną od zwykłych sądów krajowych.

ICS celowo wyłączono z tymczasowego stosowania, ponieważ ta część umowy należy nie tylko do kompetencji UE, lecz także państw członkowskich. Aby ją uruchomić, CETA muszą ratyfikować wszystkie kraje Unii. W Belgii nie oznacza to jednego głosowania. Konstytucja dzieli kompetencje traktatowe między państwo federalne, trzy regiony i trzy wspólnoty, z których każda ma własny parlament. CETA jest tzw. umową mieszaną, bo dotyczy zarówno kompetencji unijnych, jak i krajowych. Belgia nie może więc ratyfikować jej jedną decyzją federalną. Zgodzić muszą się także parlamenty szczebla regionalnego i wspólnotowego.

Kto zyskuje, kto traci

Ta konstrukcja konstytucyjna byłaby technicznym przypisem, gdyby nie realny konflikt interesów. W październiku 2016 r. parlament Walonii zablokował nawet podpisanie CETA przez UE. Polityczny podział, który wtedy wyszedł na powierzchnię, nie zniknął.

Belgijska federacja biznesu AKT przekonywała, że firmy od lat czekały na pewność prawną. Na mniejszych barierach w handlu korzystają eksporterzy, operatorzy logistyczni i przedsiębiorstwa na tyle duże, by startować w kanadyjskich przetargach publicznych. Po drugiej stronie stoi m.in. belgijski związek rolniczy FUGEA, który wezwał deputowanych do odrzucenia CETA. Organizacja argumentuje, że kanadyjska wołowina i wieprzowina dopuszczane w ramach kontyngentów taryfowych, czyli określonych wolumenów importu objętych niższym cłem, tworzą nieuczciwą presję na hodowców pracujących przy niskich marżach.

Oba argumenty opisują prawdziwy fragment rzeczywistości. Niższe cła i dostęp do zamówień publicznych już przynoszą korzyści firmom, które potrafią je wykorzystać. Zarazem pełny mechanizm ochrony inwestorów, najbardziej krytykowany przez rolników i przeciwników ograniczania suwerenności regulacyjnej państw, nadal zależy od parlamentów, które mogą nigdy nie dojść do wspólnej zgody.

Belgia nie jest jedynym wąskim gardłem

Ten sam wzór powtarza się w Europie, choć w różnych ustrojowych formach. Francuska Rada Konstytucyjna uznała CETA za zgodną z konstytucją w 2017 r., ale francuski Senat odrzucił ratyfikację w marcu 2024 r., głównie z powodów rolniczych i suwerennościowych. W Niderlandach umowę zatwierdziła niższa izba parlamentu, lecz Senat nie zakończył procedury. W Irlandii europosłanka Sinn Féin pozwała rząd w związku z ustawą przyjętą po to, by ułatwić ratyfikację.

TSUE orzekł, że ICS jest zgodny z prawem UE. To rozstrzyga kwestię legalności mechanizmu, ale nie zamyka sporu politycznego. Krytycy wskazują bowiem na coś innego: zagraniczni inwestorzy dostają ścieżkę prawną, której nie mają lokalne firmy ani obywatele.

Nie istnieje jeden publiczny unijny rejestr, który jednoznacznie potwierdzałby, ile państw członkowskich w pełni ratyfikowało CETA według stanu na czerwiec 2026 r. Odrzucenie umowy przez francuski Senat nie ma oczywistego rozwiązania. Procedury w Niderlandach i Irlandii pozostają otwarte. W samej Belgii po głosowaniu z tego tygodnia mogą być jeszcze potrzebne kolejne zgody parlamentarne.

UE potrafi negocjować umowy handlowe i przez lata stosować ich znaczną część tymczasowo. Cła spadają, zamówienia publiczne się otwierają, usługi łatwiej przekraczają granice. Najbardziej sporne gwarancje prawne, pozwalające zagranicznym inwestorom omijać sądy krajowe, nadal zależą jednak od dziesiątek parlamentów w 27 państwach. Firmy handlują dziś w ramach CETA. Czy kiedykolwiek dostaną pełną umowę, nie rozstrzygnie ani jeden parlament, ani jedno głosowanie.