Zaporoska elektrownia na dieslu

W największej elektrowni jądrowej Europy od jedenastu dni prąd pochodzi wyłącznie z generatorów awaryjnych. Sześć reaktorów Zaporoża jest wyłączonych i nie produkuje energii, ale paliwo w rdzeniach i basenach wypalonego paliwa nadal oddaje ciepło wskutek rozpadu promieniotwórczego. Do pracy pomp odbierających to ciepło, aparatury pomiarowej i systemów przeciwpożarowych potrzebna jest energia elektryczna. Od 20 sierpnia, gdy walki na północ od Dniepru przerwały ostatnią zewnętrzną linię zasilającą elektrownię, każdy wat zapewniają silniki Diesla (IAEA on X, Al Jazeera).

Dyrektor generalny MAEA Rafael Grossi ostrzegł 28 sierpnia, że bez przywrócenia zasilania z sieci albo nowych dostaw oleju napędowego elektrownia może stracić całe zasilanie mniej więcej po dziesięciu dniach. Ta liczba zaczęła żyć jak odliczanie. W rzeczywistości znaczy coś bardziej precyzyjnego i wcale nie uspokajającego.

Dziesięć dni to zapas paliwa, nie zegar do stopienia rdzenia

Liczba dziesięciu dni pochodzi od personelu elektrowni i została przekazana MAEA jako minimalny zapas diesla wymagany procedurami eksploatacyjnymi (LIGA, The Hindu). Nie był to audyt przeprowadzony niezależnie. Inspektorzy MAEA sprawdzili poziom paliwa w większości z 20 generatorów awaryjnych i widzieli cysterny z dieslem przyjeżdżające 27–28 sierpnia z dwóch pobliskich lokalizacji (NV, UNN). Od marca 2025 r. nie mieli jednak dostępu do głównego zewnętrznego składu paliwa. Dostęp zablokowały względy bezpieczeństwa i działania wojskowe, a planowaną na maj dostawę odłożono (IAEA update 313, Straits Times).

Gdyby diesel rzeczywiście się skończył, skutki byłyby poważne, ale nie natychmiastowe. Fiński dozór jądrowy STUK powiedział Yle, że ponieważ elektrownia pozostaje wyłączona od 2022 r., ciężka awaria po całkowitej utracie chłodzenia rozwijałaby się prawdopodobnie tygodniami i mogłaby w ogóle nie nastąpić, bo konstrukcje reaktorów przejmują część ciepła (Yle). Norweska fundacja ekologiczna Bellona oszacowała, że nawet przy pełnej utracie chłodzenia woda w budynkach reaktorowych odparowywałaby przez dwa–trzy tygodnie, zanim paliwo mogłoby zostać odsłonięte (Bellona). Operatorzy podnieśli też na początku sierpnia poziom wody w basenach wypalonego paliwa we wszystkich sześciu blokach, zyskując dodatkowy czas przed ewentualnym wrzeniem (World Nuclear News, Nuclear News Network).

To nie jest sytuacja bezpieczna. Ryzyko polega jednak na tym, że między elektrownią a awarią zostało coraz mniej warstw zabezpieczeń, a nie na tym, że uruchomił się prosty zegar katastrofy.

Kto może to naprawić?

Przed pełnoskalową inwazją Rosji Zaporoże korzystało z dziesięciu zewnętrznych linii energetycznych. Wojna zredukowała je do jednej. Gdy 20 sierpnia padła linia Ferosplavna-1 o napięciu 330 kV, generatory Diesla stały się jedynym zabezpieczeniem elektrowni, choć projektowano je na awarie liczone raczej w godzinach niż tygodniach (Zeit, DW). Grossi próbuje teraz wynegocjować lokalne zawieszenie ognia, które pozwoliłoby technikom dotrzeć do uszkodzonej linii (World Nuclear News).

Problemem jest rozszczepienie władzy nad elektrownią na trzy ośrodki. Ukraina pozostaje legalnym suwerenem, a jej dozór jądrowy jest prawowitą instytucją bezpieczeństwa. Rosja kontroluje obiekt fizycznie: dostęp, obsadę zmian, logistykę paliwa. MAEA może kontrolować, ostrzegać i pośredniczyć, ale nie ma kompetencji, by wymusić standardy bezpieczeństwa wewnątrz państwa ani nakazać naprawę (IAEA FAQ). Rada Bezpieczeństwa ONZ, jedyny organ z realnymi narzędziami przymusu, pozostaje sparaliżowana rosyjskim wetem.

Stanowisko UE sprowadza się do poparcia dla dostępu MAEA i żądania, by wszystkie bloki pozostały w stanie zimnego wyłączenia, czyli przy temperaturze i ciśnieniu obniżonych do poziomu wymagającego znacznie mniejszego chłodzenia. W praktyce oznacza to sankcje, dyplomację i planowanie awaryjne na wypadek incydentu radiologicznego, który mógłby dotrzeć na terytorium Unii (European Parliament question E-003880/2025, EEAS). Francja traktuje Zaporoże jako ryzyko wojenne, nie jako argument przeciwko własnej energetyce jądrowej, podczas gdy organizacje pozarządowe naciskają na sankcje wobec Rosatomu, których Paryż nie poparł (Connaissance des Énergies). Węgry powtarzają dane MAEA, ale nie wiążą kryzysu z własną rozbudową Paks II, finansowaną przez Rosatom. Ta zależność ogranicza Budapesztowi pole manewru w sprawach rosyjskiego atomu (Portfolio).

Rzeczniczka elektrowni ustanowiona przez Rosjan, Jewgienija Jaszyna, utrzymuje, że personel monitoruje zapasy i odrzuca tezę o nieuchronnym odliczaniu (TASS). To twierdzenie operatora działającego w administracji okupacyjnej. Dziś może być nawet prawdziwe. Bezpieczeństwo Zaporoża zależy jednak od łańcucha dostaw diesla funkcjonującego pod okupacją, w pobliżu aktywnych walk i przy dostępie inspektorów, którego zewnętrzni obserwatorzy nie są w stanie w pełni zweryfikować. Instytucja mająca fizyczną kontrolę nad elektrownią nie ma prawowitego mandatu do jej prowadzenia, a instytucje mające mandat nie mogą do niej swobodnie dotrzeć.