Gás na hEorpa ag €87: allmhaireoirí ar dtús

Bhí gás le seachadadh i mí na Samhna á thrádáil ar €87.20 in aghaidh na meigeavatuaire tráthnóna an 13 Deireadh Fómhair, thart ar 3% níos airde ná an lá roimhe agus an leibhéal ab airde ó dheireadh 2022 (Der Standard/APA). I mí Feabhra, bhí an tagarmharc céanna gar do €32 (Brussels Times). Is iad an laghdú ar sholáthar ó Chatar agus na stoic níos ísle san Eoraip is cúis leis an ardú; is ar chuideachtaí a chaithfidh gás ionaid a cheannach anois a thiteann an costas ar dtús.

Tagann an luachan ón TTF, mol trádála san Ísiltír a shocraíonn a chonarthaí todhchaíochtaí praghas tagartha gáis na hEorpa (ICE). Socraíonn conradh todhchaíochtaí praghas an lae inniu ar ghás a sheachadfar níos déanaí. Ardaíonn an praghas sin nuair a bhíonn ceannaitheoirí ag súil le geimhreadh ina mbeidh an soláthar gann, fiú mura bhfuil teach ná monarcha ar bith gann ar ghás inniu. Is praghas mórdhíola é. Ní athraíonn bille aon duine dá bharr go huathoibríoch.

Níos lú gáis ó Chatar, níos lú sa stóras

Chuir Catar thart ar an gcúigiú cuid de thrádáil dhomhanda GNL ar fáil sular cuireadh isteach ar an soláthar, a dúirt a emir, Sheikh Tamim bin Hamad Al Thani, in óráid an 13 Deireadh Fómhair (Amiri Diwan). Is gás nádúrtha leachtaithe (GNL) é gás a fhuaraítear go dtí go mbíonn sé ina leacht, ionas gur féidir le longa tancaer é a iompar. Dúirt sé gur cuireadh isteach ar chuid mhór d’onnmhairí Chatar, agus luaigh sé dhá chúis leis sin. Tá Caolas Hormuz, an bealach farraige a gcaithfidh tancaeir Chatar dul tríd, dúnta, agus rinneadh damáiste do Ras Laffan, príomhshaoráid onnmhairithe na tíre.

Mairfidh cuid den damáiste sin. Chuir stailceanna i mí an Mhárta thart ar 17% d’acmhainn onnmhairithe Chatar as feidhm, agus bhí QatarEnergy ag súil go dtógfadh sé trí go cúig bliana na saoráidí a dheisiú (S&P Global). Tá ceannaitheoirí Eorpacha san iomaíocht anois le ceannaitheoirí Áiseacha chun na lastais atá fós ar fáil a fháil, rud a ardaíonn an praghas a chaithfidh an dá thaobh a íoc.

Tá níos lú gáis stóráilte san Eoraip freisin. Bhí stóráil gháis an Aontais Eorpaigh 72% lán an 1 Deireadh Fómhair, i gcomparáid le 83% bliain roimhe sin (ENTSOG). Áitíonn an Coimisiún Eorpach gur féidir leis na píblínte agus na críochfoirt allmhairithe déileáil le gnáthgheimhreadh fós, ainneoin na stoc níos ísle (European Commission).

Rinne ENTSOG, cumann oibreoirí líonraí gáis na hEorpa, cásanna éagsúla a scrúdú freisin. Léiríonn na cásanna sin torthaí féideartha agus ní réamhaisnéisí iad. I ngnáthgheimhreadh, bheadh stóráil thart ar 29% lán ag deireadh mhí an Mhárta. Dá sroichfeadh 20% níos lú GNL an Eoraip, bheadh sí thart ar 13% lán (ENTSOG). Is é atá i gceist le níos mó a íoc as gás geimhridh anois ná árachas a fháil ar eagla go dtarlódh an dara cás.

Míníonn an pictiúr seo cén fáth a bhfuil gás geimhridh daor. Ní mhíníonn sé cén fáth ar ardaigh an praghas an tráthnóna áirithe sin, agus ní nascann na tuairiscí ardú an lae sin le haon chúis amháin.

Íocann allmhaireoirí ar dtús

Is ar chuideachtaí a chaithfidh gás nár tháinig riamh a athsholáthar a thiteann an costas láithreach. Dúirt Edison na hIodáile gur theip ar Chatar 35 lastas a sheachadadh chuig críochfort allmhairithe na cuideachta ar an Aidriad, arb ionann iad agus thart ar 4.6 billiún méadar ciúbach gáis, agus go raibh 23 acu tagtha ina n-ionad faoi dheireadh mhí Mheán Fómhair (Edison). Níor inis Edison cé mhéad a d’íoc sí. Ceannaíonn aon chuideachta atá sa chás céanna ar phraghsanna reatha an mhargaidh, agus baineann táirgeoirí agus trádálaithe a bhfuil gás breise le díol acu tairbhe as an ardú céanna.

Athraíonn billí teaghlaigh níos déanaí agus ar bhealaí éagsúla

Ní cheannaíonn teaghlaigh conarthaí todhchaíochtaí TTF. Ceannaíonn a soláthraithe gás roimh ré agus cuireann siad na costais ar aghaidh ar thrí phríomhbhealach. Bíonn conarthaí ar phraghas seasta ag roinnt custaiméirí. Bíonn tairiscintí innéacsaithe ag custaiméirí eile, agus leanann a bpraghas tagarmharc foilsithe. Íocann custaiméirí eile taraifí rialáilte, is é sin praghsanna a shocraíonn nó a theorannaíonn an stát. Athraíonn gach ceann acu de réir a sceidil féin.

Léiríonn an Fhrainc an mhoill. Foilsíonn a rialtóir fuinnimh, an CRE, an tagarmharc a leanann tairiscintí innéacsaithe. Ardóidh an tagarmharc sin 6.6% an 1 Samhain, rud a chuirfidh thart ar €12 le meánbhille mhí na Samhna do na custaiméirí sin (CRE). Shocraigh an CRE an figiúr sin bunaithe ar phraghsanna mhí Mheán Fómhair, mar sin níl ardú na seachtaine seo san áireamh ann.

Tá an Spáinn ag cur cuid den chostas ar athló. Chuir sí uasteorainn 35% ar ardú mhí Dheireadh Fómhair i gcuid gháis na taraife rialáilte, agus aisíocfaidh teaghlaigh an difríocht a cuireadh ar athló, maraon le hús, ó mhí Eanáir 2027 amach (BOE). Laghdaíonn an uasteorainn billí an fhómhair seo agus ardaíonn sí billí níos déanaí.

Léiríonn praghsáil an mhargaidh go bhfuil an maolán gáis don gheimhreadh níos lú. Is ar allmhaireoirí ar nós Edison, a dteastaíonn lastais ionaid uathu, a thiteann an costas láithreach. Íocann teaghlaigh de réir a gconarthaí agus rialacha taraife a rialtais, mar sin braithfidh custaiméir Francach ar thairiscint innéacsaithe agus custaiméir Spáinneach ar an taraif rialáilte an t-ardú mórdhíola céanna ag amanna éagsúla. Níl a fhios ag aon duine fós cé mhéad d’ardú na seachtaine seo a bheidh le feiceáil i mbillí teaghlaigh. Braitheann sé sin ar cé chomh fuar is a bheidh an geimhreadh agus ar an méid GNL a shroichfidh an Eoraip.