Gearrann buiséad €1.622tn na hÉireann ar chláir AE

Tá sé beartaithe ag Éire go gcaithfeadh an tAontas suas le €1.622 trilliún in 2025 ar fud na tréimhse 2028–2034, €141 billiún níos lú ná mar a d’iarr an Coimisiún Eorpach (dréachtpháipéar caibidlíochta na Comhairle). Cosnaíonn an dréacht an t-airgead a fhaigheann gach tír do na feirmeacha agus do na réigiúin, agus déantar na ciorruithe is mó ar chláir a reáchtáiltear i gcomhpháirt ar leibhéal an Aontais. Cuireann rialtais atá ag iarraidh iomlán níos lú ina choinne mar sin féin. Beidh tionchar ag an toradh ar an gcaoi a maoineoidh an Eoraip feirmeacha, réigiúin bhochta, taighde agus cosaint go lár na 2030idí.

Tá Éire i gceannas ar an gcaibidlíocht idir rialtais toisc go bhfuil uachtaránacht rothlach Chomhairle an Aontais Eorpaigh aici. Is dréachtbhonn é an “bosca caibidlíochta” mar a thugtar air, agus níl sé ina cheangal ar aon duine. Leagtar amach ann uasteorainneacha bliantúla caiteachais don bhuiséad fadtéarmach. Is iad na buiséid bhliantúla a chomhaontaítear laistigh de na teorainneacha sin a chinneann an méid a chuirtear i ngeall agus a íoctar i ndáiríre (Airteagal 312 den Chonradh).

Cá ndéanfar na ciorruithe

Áitíonn Éire go gcosnaíonn an dréacht an maoiniú d’fheirmeacha, do réigiúin agus d’iascaigh a d’iarr formhór na rialtas, agus go gcuireann sé maoiniú ar fáil fós do thosaíochtaí nua (Uachtaránacht na hÉireann). Tacaíonn na figiúirí leis an gcéad chuid den mhaíomh sin. I gcomparáid le plean an Choimisiúin, laghdaítear an líne bhuiséid do thaighde, don tionsclaíocht agus don chosaint 12.8%. Ní laghdaítear ach 3.4% an líne ina bhfuil íocaíochtaí feirme agus cistiú comhtháthaithe — maoiniú ón Aontas atá ceaptha na bearnaí idir réigiúin a chúngú (Iarscríbhinn na Comhairle).

Tá sé sin ag teacht leis an éileamh a rinne seachtar déag ceannairí nuair a d’iarr siad go gcosnófaí an talmhaíocht agus an comhtháthú (Politico). Fanann an t-íosleibhéal ráthaithe do thacaíocht d’ioncam feirmeoirí beagnach slán, ag thart ar €261 billiún (Iarscríbhinn na Comhairle). Níl aon cheann de na socruithe seo aontaithe fós, ach is léir cad iad tosaíochtaí an dréachta.

Bhí malairt comhréitigh á lorg ag sé rialtas. I mí Lúnasa, d’éiligh an Ghearmáin, an Ísiltír, an Ostair, an Danmhairg, an Fhionlainn agus an tSualainn buiséad i bhfad níos lú, agus go maoineofaí an chosaint agus an t-iomaíochas trí airgead atá ann cheana a athdháileadh (comhdhearbhú). Dúirt Seansailéir na Gearmáine Friedrich Merz nach raibh méid thogra na hÉireann ina bhonn ar bith le haghaidh comhaontaithe (Tagesschau). Chuir Peter Hummelgaard, aire airgeadais na Danmhairge, i gcoinne na dtosaíochtaí freisin. Dar leis, ní fhulaingíonn feirmeacha agus réigiúin mórán ciorruithe, agus is iad an t-iomaíochas agus an tslándáil a íocann astu (Politiken).

Cé atá in ann bac a chur air, agus cé nach féidir leo ach tionchar a imirt?

Dhiúltaigh príomh-idirbheartaithe buiséid na Parlaiminte don dréacht ar chúis eile. Áitíonn siad, nuair a chuirtear boilsciú agus aisíocaíochtaí fiachais san áireamh, go gceannódh sé níos lú ná mar a cheannaíonn buiséad an lae inniu (Parlaimint na hEorpa). Áirítear €149.296 billiún san iomlán chun iasachtaí comhpháirteacha an Aontais don téarnamh ón bpaindéim a aisíoc; ní mhaoiníonn an t-airgead sin aon tionscadal nua (Iarscríbhinn na Comhairle). Ní chruthaíonn an figiúr sin amháin gur ceart comparáid na Parlaiminte, ach ciallaíonn sé go dtugann an tsuim mhór atá sa cheannlíne léargas áibhéalacha ar an méid a d’fhéadfadh an tAontas a chaitheamh ar thionscadail nua.

Tá dáileadh na cumhachta míchothrom. Is féidir le rialtas ar bith amháin an comhaontú deiridh a chrosadh. Ní féidir leis an bParlaimint é a leasú, cé gur féidir léi diúltú don chomhaontú (Airteagal 312 den Chonradh). Pléifidh ceannairí dréacht na hÉireann ag a gcruinniú mullaigh an 15–16 Deireadh Fómhair. Féadfaidh an cruinniú sin treo na caibidlíochta a athrú, ach ní dhéanfaidh sé aon chinneadh (An Chomhairle Eorpach).

Tá lucht na gcathracha ag iarraidh guth a bheith acu, ní airgead amháin

Tarraingíonn méaraí na bpríomhchathracha aird ar riosca eile. Tá siad ag iarraidh ar cheannairí a thaispeáint cén tionchar a bheadh ag na ciorruithe ar chathracha sula socraítear an t-iomlán, agus go mbeadh baint ag rialtais áitiúla fós le dearadh agus reáchtáil chláir an Aontais (EUNews). Tháinig a litir roimh dhréacht na hÉireann agus bhí sí dírithe ar iarracht na sé rialtas ciorruithe a dhéanamh. Shínigh méara na Háige í, cé go bhfuil rialtas na hÍsiltíre ar dhuine den seisear.

Faoi láthair, caithfidh gach tír 8% ar a laghad dá ciste forbartha réigiúnaí a chaitheamh ar thionscadail uirbeacha a chuidíonn údaráis na gcathracha lena roghnú (Rialachán Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa). Tá sé beartaithe ag an gCoimisiún an maoiniú sin a chur faoi phlean comhpháirtíochta amháin do gach tír, plean a d’ullmhódh an rialtas náisiúnta. Nuair a rinne seirbhís taighde na Parlaiminte athbhreithniú ar na moltaí sin i mí Feabhra, roinnt míonna roimh dhréacht na hÉireann, níor aimsigh sí aon rud a thiocfadh in áit an íosleibhéil uirbigh (Faisnéisiú EPRS). Tá eagla ar chathracha go bhfanfadh an t-airgead réigiúnach sa phota náisiúnta, ach go n-imeodh a sciar ráthaithe agus a ról i roghnú tionscadal gan mórán airde a tharraingt.

Níl ceart crosta ná vóta toilithe ag na méaraí. Is ar na Feisirí Eorpacha agus ar na hairí náisiúnta a dhréachtóidh le chéile na dlíthe ar leith maidir leis na cistí atá siad ag brath chun tionchar a imirt, mar a rinne na Feisirí agus na hairí agus rialacha reatha na gcistí réigiúnacha á gceapadh acu. Cosnaíonn dréacht na hÉireann leithdháiltí náisiúnta trí chiorruithe a dhéanamh ar chláir chomhpháirteacha, agus níor chuir sé ina luí fós ar na rialtais atá in ann bac a chur air. Is faoi na reachtóirí atá ag dréachtú rialacha na bpleananna comhpháirtíochta a bheidh sé a chinneadh an gcoimeádfaidh cathracha sciar ráthaithe; ní hé an dréachtpháipéar seo a chinnfidh é.