Ciorrú €141 billiún scoilteann tosaíochtaí buiséid AE

Tá sé beartaithe ag Éirinn nach gcaithfeadh an AE níos mó ná €1.622 trilliún thar 2028–2034, i bpraghsanna 2025. Is ionann sin agus thart ar €141 billiún, nó 8% níos lú ná mar a d’iarr an Coimisiún Eorpach (bosca caibidlíochta na Comhairle, CAP Reform). Cosnaíonn an dréacht maoiniú feirmeoireachta agus réigiúnach, agus déanann sé ciorruithe níos doimhne ar thaighde, ar shlándáil agus ar chaiteachas lasmuigh den AE. Pléifidh na ceannairí é ag a gcruinniú mullaigh an 15–16 Deireadh Fómhair, a thosaíonn inniu (Uachtaránacht na hÉireann).

Is í Éire a dhréachtaigh an togra mar gurb í atá i gceannas ar an gComhairle faoi láthair, an áit a mbíonn rialtais náisiúnta i mbun caibidlíochta. Is féidir leis an uachtaránacht figiúirí a chur faoi bhráid na rialtas, ach is iad na rialtais a dhéanann an cinneadh. Luaitear iomláin éagsúla sna ceannlínte mar go gcuireann cuid acu an boilsciú réamh-mheasta san áireamh. Má chuirtear san áireamh é ar an dóigh sin, is ionann uasteorainn na hÉireann agus thart ar €1.826 trilliún (Brussels Signal).

Buntáiste do na feirmeacha, buille don tslándáil agus don taighde

Laghdaítear maoiniú gach mór-réimse i gcomparáid le plean an Choimisiúin, ach ní go cothrom. Titeann an maoiniú d’fheirmeacha agus do réigiúin níos boichte 3.4%; titeann an maoiniú don iomaíochas agus don tslándáil 12.8%; agus is ar chaiteachas lasmuigh de theorainneacha an AE a dhéantar na ciorruithe is mó (Euronews). Ag leibhéal na gclár, fanann an tacaíocht d’ioncam feirmeoirí ag thart ar €261 billiún, agus laghdaítear buiséad Fís Eorpach, ciste taighde an AE, ó €154.882 billiún go €140 billiún (tábla na Comhairle).

Tá an struchtúr sin ag teacht leis an éileamh a rinne 17 gceannaire i litir an 2 Deireadh Fómhair: an maoiniú d’fheirmeacha agus an maoiniú comhtháthaithe a choinneáil, is é sin na haistrithe chuig réigiúin níos boichte. Bhí Giorgia Meloni na hIodáile agus Nicușor Dan na Rómáine chun tosaigh san iarracht sin (Politico). Tá an freasúra in aghaidh na gciorruithe ag leathnú ó shin, mar a thuairiscíomar an tseachtain seo (To Brief).

Tá dhá éileamh na Gearmáine ag tarraingt i dtreonna difriúla

Teastaíonn buiséad níos lú ón nGearmáin. Dúirt an Seansailéir Friedrich Merz an 10 Deireadh Fómhair nach raibh méid an togra ina bhonn ar bith le teacht ar chomhaontú, agus tá an Ghearmáin agus cúig rialtas eile ag iarraidh ciorruithe dar luach na céadta billiún euro (rialtas na Gearmáine, dearbhú na sé rialtas).

Tá Merz ag iarraidh freisin go dtabharfaí tús áite don tslándáil agus don iomaíochas. Is iad sin na réimsí a ndearna Éire na ciorruithe is mó orthu chun na feirmeacha a chosaint. Dá mbeadh buiséad níos lú ann agus níos mó airgid curtha ar leataobh don tslándáil, chaithfí athchaibidliú a dhéanamh ar an maoiniú d’fheirmeacha agus do réigiúin atá eagraithe ag 17 rialtas lena chosaint.

Léiríonn an Fhionlainn an chontrárthacht chéanna. Teastaíonn buiséad níos lú ón bPríomh-Aire Petteri Orpo agus cuireann sé i gcoinne ciorruithe ar an gcosaint agus ar an taighde (rialtas na Fionlainne).

Tarraingíonn Parlaimint na hEorpa sa treo eile, agus tá tábhacht léi mar go dteastaíonn a toiliú don bhuiséad. Tá €149.296 billiún san uasteorainn cheana féin chun iasachtaí a fuair an AE chun téarnamh ón bpaindéim a mhaoiniú a aisíoc; ní mhaoiníonn an t-airgead sin aon tionscadal nua (bosca caibidlíochta na Comhairle). Áitíonn príomh-idirbheartaithe na Parlaiminte, tar éis an aisíocaíocht sin agus an bhoilscithe a chur san áireamh, go gceadaíonn an plean níos lú caiteachais ná buiséad an lae inniu (Parlaimint na hEorpa).

Tá cumhacht crosta ag gach príomhchathair

Caithfidh na 27 rialtas ar fad an buiséad a cheadú, agus is féidir le FPEnna é a dhiúltú ach ní féidir leo é a athscríobh. Teastaíonn aontoilíocht agus daingniú i ngach ballstát le haghaidh foinsí nua ioncaim don AE (Airteagal 312, Airteagal 311).

Bíonn tionchar ag an ioncam ar cé a íocann. Coinníonn Éire cúig thobhach AE atá molta, ina measc tobhaigh ar thobac agus ar allmhairí a bhfuil lorg carbóin ard ag baint leo; is fiú thart ar €55 billiún sa bhliain iad (Uachtaránacht na hÉireann). Pé méid a bhaileofar leo, ní bheidh ar státchistí náisiúnta an méid sin a íoc isteach. Deir Aire na Fraince um an Eoraip, Benjamin Haddad, nach dtacóidh Páras le haon bhuiséad gan pacáiste suntasach ioncaim (BFMTV). Dúirt urlabhraí Bheirlín i mí Lúnasa go raibh gá le ciorruithe pé rud a tharlódh maidir leis an ioncam (preasócáid rialtas na Gearmáine).

Cuireann an dréacht suas le €88.869 billiún in áirithe d’aontachas agus d’atógáil na hÚcráine, lasmuigh de na gnáth-uasteorainneacha; tá sé fós marcáilte mar cheist neamhchinntithe (bosca caibidlíochta na Comhairle). Léiríonn cinneadh ar leith an chaoi a n-imríonn na crosta tionchar. Dúirt Robert Fico na Slóvaice an 14 Deireadh Fómhair go bhféachfadh a thír le fanacht amach as aon iasacht bhreise ón AE do Chív, agus chuir sé i gcoinne rannpháirtíocht a dhéanamh ina coinníoll chun tacú le héilimh bhuiséid na Slóvaice (TASR). Níl aon mhéid ná foirm dhlíthiúil socraithe don iasacht sin go fóill, mar sin níl aon cheangal foirmiúil aici leis an mbuiséad. Tá Fico á húsáid mar mhodh brú mar sin féin.

Is mian le hÉire agus le António Costa, atá i gceannas ar chruinnithe mullaigh na gceannairí, teacht ar chomhaontú polaitiúil faoi dheireadh 2026 (Uachtaránacht na hÉireann). Taispeánann dréacht na hÉireann cén chuma a bheadh ar bhuiséad níos doichte a chosnaíonn feirmeacha agus réigiúin: is ar an tslándáil agus ar an taighde a thitfeadh na ciorruithe. Teastaíonn buiséad níos lú fós ón nGearmáin agus í ag iarraidh an tslándáil a chosaint, ach níor luaigh sí go poiblí fós cá háit ar cheart na ciorruithe breise a dhéanamh. De réir fhigiúirí na hÉireann, ní féidir an dá éileamh sin a chomhlíonadh mura bhfuil Beirlín sásta airgead a bhaint de na feirmeacha agus de na réigiúin.