Cuireann moladh €141bn na hÉireann brú ar shlándáil

Bhain togra na hÉireann do bhuiséad an AE do 2028–34 €141.045 billiún, thart ar 8%, de phlean an Choimisiúin Eorpaigh (bosca caibidlíochta na Comhairle). Phléigh ceannairí náisiúnta an togra den chéad uair an 15 Deireadh Fómhair, ach tháinig deireadh leis an gcruinniú gan comhaontú (Euronews). Léirigh an páipéar an choinbhleacht: tá na rialtais atá ag éileamh buiséad níos lú ag iarraidh níos mó airgid don tslándáil freisin, agus tá bloc mór rialtas eile ag cosaint an chaiteachais a chaithfí a laghdú chun íoc as.

Tá Uachtaránacht Chomhairle an Aontais Eorpaigh ag Éirinn, ról rothlach sé mhí ina mbíonn sí i gceannas ar chruinnithe airí náisiúnta. An 10 Deireadh Fómhair, scaip sí “bosca caibidlíochta”, doiciméad margála ina leagtar amach iomláin agus leithdháiltí, ach nach gcuireann aon rud i bhfeidhm ann féin. Mhol sí €1,622.011 billiún de ghealltanais chaiteachais thar seacht mbliana, ag praghsanna 2025, i gcomparáid le €1,763.056 billiún i bplean an Choimisiúin (bosca caibidlíochta na Comhairle).

Níor chaith vóta ar bith an páipéar amach. Chinn na ceannairí nach bhféadfadh sé iad a thabhairt níos gaire dá chéile agus d’iarr siad ar António Costa, atá i gceannas ar an gComhairle Eorpach (cruinniú mullaigh na gceannairí náisiúnta), “comhaontú a bhaint amach in am” (Euronews).

Tá níos lú á iarraidh ag na ranníocóirí, ach ní níos lú slándála

Scríobh seisear de na rialtais a chuireann an méid is mó le buiséad an AE, an Ghearmáin, an Ísiltír agus an tSualainn ina measc, chuig Éire an 28 Meán Fómhair agus d’éiligh siad laghduithe ar fiú na céadta billiúin euro iad (RTÉ). Ag an gcruinniú mullaigh, dúirt an Seansailéir Friedrich Merz gur céim sa treo ceart a bhí i laghdú na hÉireann, ach go raibh sé i bhfad ó éileamh na Gearmáine fós (rialtas na Gearmáine). Dúirt Ulf Kristersson ón tSualainn go ndiúltódh a thír don pháipéar toisc go raibh sé ró-mhór fós (Reuters).

Mar sin féin, tá an campa céanna ag iarraidh ar an mBruiséil níos mó a dhéanamh ar son na slándála. Dúirt Príomh-Aire na hÍsiltíre, Rob Jetten, leis an bparlaimint go dtiteann ciorruithe na hÉireann ar iomaíochas, ar nuálaíocht agus ar chosaint — na réimsí ar mhaith leis go neartódh an AE iad (Tweede Kamer).

Tá cur síos cruinn á dhéanamh aige ar an bpáipéar. Rinne Éire ciorruithe beaga ar an maoiniú a fhaigheann feirmeoirí agus réigiúin bhochta, agus ciorruithe móra ar na réimsí ina maoiníonn an AE an tionsclaíocht, an chosaint agus an beartas eachtrach. Laghdaíodh an ceannteideal a chuimsíonn cistí talmhaíochta agus réigiúnacha 3.4%, i gcomparáid le 12.8% don iomaíochas agus don tslándáil agus 17.4% don ghníomhaíocht sheachtrach (bosca caibidlíochta na Comhairle).

Cuireann Parlaimint na hEorpa, a chaithfidh toiliú leis an mbuiséad deiridh, ina choinne ón taobh eile. Dúirt an ceathrar príomh-idirbheartaithe aici go bhfágfadh an ciorrú 8% níos lú cumais ag an AE infheistíocht a dhéanamh sa chosaint nó tacú le comhpháirtithe thar lear (Parlaimint na hEorpa). Tá an caillteanas nithiúil do thíortha atá ar thús cadhnaíochta. Chuir uachtarán na Liotuáine, Gitanas Nausėda, i gcoinne an chiorraithe ar shoghluaisteacht mhíleata, an maoiniú do bhóithre agus d’iarnróid a úsáidtear chun trúpaí a bhogadh (15min).

Cosantóirí an mhaoinithe don talmhaíocht agus do na réigiúin

Tá an Iodáil agus an Rómáin tar éis 17 rialtas a thabhairt le chéile mar “Chairde an Chomhtháthaithe”, ainm a thagraíonn do mhaoiniú an AE do réigiúin níos boichte (rialtas na hIodáile). Tá siad ag iarraidh méid an mhaoinithe agus na rialacha lena rialaítear a chaitheamh a chosaint. Tá siad ag iarraidh deireadh a chur le lacáistí freisin — lascainí a laghdaíonn ranníocaíochtaí roinnt tíortha saibhre — rud a chuireann i gcoimhlint dhíreach iad le roinnt de na tíortha is mó a íocann.

Choinnigh Éire an méid iomlán a luaitear do gach tír, ach chuir sí na cistí le chéile i bplean náisiúnta aonair do gach tír (bosca caibidlíochta na Comhairle). Aistríonn sé sin an chumhacht i dtreo na bpríomhchathracha náisiúnta. Is eagal le réigiúin a bhí ag plé go díreach leis an mBruiséil le fada go gcaillfidh siad a dtionchar, agus sin an fáth a n-éilíonn grúpa an chomhtháthaithe go gcoinneofaí na rialacha caiteachais chomh maith leis na suimeanna (rialtas na hIodáile).

Tá cumhacht chrosála ag gach príomhchathair, ach ní bheidh titim thobann ann

Ní mór do rialtais náisiúnta uile aontú ar an gcreat seacht mbliana, rud a chiallaíonn gur féidir le haon rialtas amháin bac a chur air, agus teastaíonn toiliú na Parlaiminte freisin (EUR-Lex). Tugann sé sin an chumhacht chéanna don dá champa moill a chur ar an bpróiseas. Ní chuireann an féilire mórán brú breise. Mura nglactar le creat faoin 1 Eanáir 2028, leanfaidh uasteorainneacha caiteachais na bliana deireanaí den chreat reatha i bhfeidhm faoin gConradh (EUR-Lex).

Ní thacaíonn an méid atá ar taifead ach le conclúid chúng. Mar atá sé scríofa, ní féidir le dréacht na hÉireann freastal ar an dá éileamh — iomlán níos ísle agus níos mó caiteachais ar an tslándáil — toisc gur ar an tslándáil a thit na ciorruithe ba mhó a chruthaigh an coigilteas. Caithfidh taobh éigin lamháil, dá bhrí sin, chun teacht ar chomhaontú. D’fhéadfadh na ranníocóirí glacadh le hiomlán níos mó, d’fhéadfadh bloc an chomhtháthaithe glacadh le ciorruithe níos doimhne ar an maoiniú don talmhaíocht agus do na réigiúin, nó d’fhéadfadh an dá thaobh bogadh beagán. Is féidir le Costa an comhréiteach sin a dhréachtú, ach ní féidir leis é a chur i bhfeidhm ar rialtais a bhfuil cumhacht chrosála ag gach ceann acu. Tá ar Merz, Jetten agus Kristersson suim a lua a nglacfadh siad léi mar mhalairt ar an maoiniú don tslándáil a deir siad atá uathu. Caithfidh Cairde an Chomhtháthaithe freagra a thabhairt dó ar an bhféadfaí cuid dá gcuid airgid a aistriú.