Gnóthachan buiséid na Portaingéile faoi bhagairt crosta

Tá sé molta ag Éirinn buiséad an Aontais don tréimhse 2028–2034 a laghdú thart ar 8% i gcomparáid le plean an Choimisiúin, agus an chuid is mó den airgead a bhaint de chláir chomhpháirteacha seachas de chláir náisiúnta (bosca idirbheartaíochta na hÉireann). De réir foinse taidhleoireachta Portaingéile a luaigh Lusa, bhí leithdháileadh na Portaingéile níos mó, seachas níos lú, i ndréacht na hÉireann (ECO/Lusa). Theastaigh ó na rialtais a bhí ag éileamh buiséad níos lú go ndéanfaí na ciorruithe in áiteanna eile, agus is féidir le haon cheann acu an comhaontú deiridh a chrosadh (Airteagal 312 den Chonradh).

An fáth a mbíonn figiúr na Portaingéile ag athrú

Feicfidh léitheoirí trí fhigiúr éagsúla don Phortaingéil, agus is ionann iad, a bheag nó a mhór, agus an méid céanna airgid. I dtogra an Choimisiúin i mí Iúil 2025, tairgeadh €33.5 billiún don Phortaingéil i bpraghsanna reatha, praghsanna a chuimsíonn boilsciú réamh-mheasta (tábla leithdháilte an Choimisiúin). Tar éis d’Éirinn a páipéar a fhoilsiú an 10 Deireadh Fómhair, chuir foinse Lusa an méid ag €35.1 billiún (ECO/Lusa). Is dócha gur chuir Éire airgead breise leis do thíortha a fuair maoiniú comhtháthaithe — cúnamh ón Aontas do réigiúin níos boichte — sa tréimhse bhuiséid reatha (bosca idirbheartaíochta na hÉireann).

Is dócha gurb ionann €31.5 billiún Expresso agus an t-imchlúdach céanna i bpraghsanna 2025, sula gcuirtear boilsciú seacht mbliana san áireamh (Expresso). Is tátal é sin, áfach, mar ní thugtar líne ar leith don Phortaingéil i bpáipéar na hÉireann. Ní airgead tirim é aon cheann de na figiúirí seo go fóill. Chaithfeadh an Phortaingéil an t-airgead trí phlean náisiúnta agus réigiúnach amháin, ina gcuirfí cistí talmhaíochta, réigiúnacha, iascaigh agus teorann le chéile; scaoilfí íocaíochtaí de réir mar a bhainfí garspriocanna amach (forléargas na Comhairle ar an gCreat Airgeadais Ilbhliantúil).

Cá ndearna Éire ciorruithe, agus cé atá ina gcoinne

Tá Éire ag dréachtú na gcomhréiteach mar gurb í atá i gceannas ar chruinnithe na n-airí náisiúnta an fómhar seo, faoi uachtaránacht rothlach an Aontais. Tá a togra €141.045 billiún níos lú ná togra an Choimisiúin (bosca idirbheartaíochta na hÉireann). Deir Seirbhís Taighde Pharlaimint na hEorpa nach ndéanann an ciorrú difear don airgead náisiúnta don talmhaíocht ná don chomhtháthú, ach go dtiteann sé ar chláir a reáchtálann an tAontas i gcomhar (forléargas Sheirbhís Taighde na Parlaiminte). Laghdaítear an caiteachas ar iomaíochas agus ar shlándáil thart ar 12.8%, agus an caiteachas seachtrach thart ar 17.4%, agus méadaítear an t-airgead don chomhtháthú (bosca idirbheartaíochta na hÉireann).

Áitíonn Baile Átha Cliath go bhfuil an t-iomlán fós thart ar 30% níos airde ná an buiséad reatha (fógra Rialtas na hÉireann). Deir príomh-idirbheartaithe na Parlaiminte, áfach, go gceannaíonn sé níos lú ná mar a cheannaíonn sé inniu nuair a chuirtear boilsciú agus aisíocaíochtaí ar fhiachas na paindéime san áireamh (príomh-idirbheartaithe na Parlaiminte).

Is géire an agóid ó rialtais ar mian leo níos lú a chaitheamh. D’iarr an Ghearmáin, an Ísiltír, an Ostair, an Danmhairg, an Fhionlainn agus an tSualainn le chéile go mbeadh an buiséad i bhfad níos lú agus go ndíreofaí airgead uaidh ar chosaint agus ar iomaíochas (comhdhearbhú na sé rialtas). Rinne Príomh-Aire na hÍsiltíre, Rob Jetten, gearán gur ghearr Éire go díreach ar na tosaíochtaí sin (díospóireacht pharlaiminteach na hÍsiltíre). Thug Seansailéir na Gearmáine, Friedrich Merz, foláireamh go bhféadfadh ranníocaíocht na Gearmáine ardú 40–50% ó 2028 ar aghaidh mura ndéanfaí ciorruithe (Bundestag).

Sin é an áit a bhféadfadh an Phortaingéil airgead a chailleadh. I litir i mí na Bealtaine, d’iarr rialtas na hÍsiltíre go ndéanfaí coigilteas, nuair ab fhéidir, sa chuid den bhuiséad ina bhfuil na pleananna náisiúnta talmhaíochta agus réigiúnacha (litir rialtas na hÍsiltíre). Dá nglacfaí leis an tuairim sin, thógfaí an t-airgead go páirteach ó na pleananna ina bhfuil leithdháileadh Liospóin, cé nach luaitear figiúr ar bith go fóill i ndoiciméad maidir le caillteanas na Portaingéile.

Bogann an cinneadh chuig na ceannairí

Phléigh ceannairí rialtais figiúirí na hÉireann ag cruinniú mullaigh an 15–16 Deireadh Fómhair gan teacht ar chomhaontú, agus thug siad an cúram do António Costa, uachtarán na Comhairle Eorpaí atá ina chathaoirleach ar na cruinnithe mullaigh sin (cruinniú na Comhairle Eorpaí). Tá cruinniú mullaigh speisialta beartaithe don 26–27 Samhain, agus cruinniú rialta eile ina dhiaidh sin an 17–18 Nollaig (forléargas Sheirbhís Taighde na Parlaiminte). Teastaíonn comhaontú gach rialtais agus toiliú Pharlaimint na hEorpa don bhuiséad deiridh (Airteagal 312 den Chonradh).

De réir na bhfigiúirí a tuairiscíodh don Phortaingéil, chosain Éire an leithdháileadh atá beartaithe di trí chiorruithe a dhéanamh ar na cláir chomhpháirteacha ar mian le Beirlín agus leis an Háig cur leo; agus tá an dá rialtas in ann an toradh a chrosadh. Tá figiúr tosaigh láidir ag an bPortaingéil anois, ach ní gealltanas é. Braitheann caomhnú an fhigiúir ar chumas Costa coigilteas a aimsiú a nglacfaidh rialtais na hÍsiltíre agus na Gearmáine leis gan ciorruithe a dhéanamh ar na pleananna náisiúnta talmhaíochta agus réigiúnacha.