Sé thír ag éileamh ciorruithe ar bhuiséad an AE

Tá an Ghearmáin, an Ísiltír, an Ostair, an Danmhairg, an Fhionlainn agus an tSualainn ag iarraidh go mbainfí “roinnt céad billiún euro” de bhuiséad an Aontais do 2028–34 atá molta ag an gCoimisiún. I litir dar dáta an 28 Meán Fómhair, d’iarr siad go gcuirfí an ciorrú sin san áireamh sa dréacht atá Éire ag scríobh anois (Euronews, Irish Times). Ní luaitear sa litir cé na cláir ar cheart maoiniú a bhaint díobh, agus tá príomh-aire na Fionlainne ag cosaint sciar a thíre den airgead don fheirmeoireacht cheana féin.

Chuir na ceannairí an litir chuig príomh-aire na hÉireann, Micheál Martin. Is í Éire atá i gceannas faoi láthair ar chainteanna na rialtas faoin mbuiséad, post a rothlaíonn idir na Ballstáit. Níor foilsíodh cóip oifigiúil den litir, mar sin is ó na meáin a chonaic í a thagann an t-eolas atá inti.

Is leathan an t-éileamh. De réir Euronews, tá na sé thír ag iarraidh ar gach réimse caiteachais coigilteas a aimsiú, agus airgead á dhíriú ar an gcosaint, ar an iomaíochas, ar an nuálaíocht agus ar an imirce a rialú. De réir na dtuairiscí, ní luaitear sa litir aon suim bheacht ná aon chlár ar cheart ciorrú a dhéanamh air. Níor luaigh ráiteas comhpháirteach a d’eisigh an seisear céanna an 27 Lúnasa ceachtar acu (Rialtas na Gearmáine).

Figiúr tosaigh níos ísle, agus ceart crosta ag cách

Is í Éire a shocraíonn an chéad fhigiúr. Is é an chéad chéim eile atá aici ná “bosca caibidlíochta” leasaithe a chur le chéile: dréacht oibre ina leagtar amach méid féideartha an bhuiséid agus an chaoi a gcaithfí an t-airgead. Déanfaidh na ceannairí plé air ag an gcruinniú mullaigh an 15–16 Deireadh Fómhair (Irish Times). D’iarr Baile Átha Cliath cheana féin ar na hairí, an 22 Meán Fómhair, a rá cé na cláir a mheasann siad a bheith ríthábhachtach (Uachtaránacht na hÉireann).

Is é an figiúr ar mian leis na sé thír a laghdú ná moladh an Choimisiúin, €1,763.1 billiún thar seacht mbliana. Tá an figiúr sin bunaithe ar phraghsanna 2025, rud a fhágann boilsciú amach anseo as an áireamh, agus áirítear ann aisíoc iasachtaíocht an Aontais chun tacú leis an téarnamh ón bpaindéim (Parlaimint na hEorpa).

Is féidir le gach rialtas an buiséad deiridh a dhiúltú. Teastaíonn aontoilíocht lena ghlacadh, agus mar sin is féidir le haon cheann den 27 mBallstát bac a chur air (EUR-Lex). Tugann an ceart crosta sin cumhacht do na sé thír dul i bhfeidhm ar an gcaibidlíocht. Tá an chumhacht chéanna ag rialtais atá ag brath ar airgead don fheirmeoireacht agus do na réigiúin diúltú do chiorrú mór. Ní mór do Pharlaimint na hEorpa aontú leis an mbuiséad chomh maith, agus tá a seasamh féin níos airde ná moladh an Choimisiúin.

Is san airgead don fheirmeoireacht agus do na réigiúin a d’fhéadfadh ciorrú an dochar is mó a dhéanamh, cé nach ndeir an litir é sin. Is ionann ciste aonair an Choimisiúin don chomhtháthú (airgead AE do na réigiúin is boichte), don talmhaíocht agus don iascach agus beagnach leath den bhuiséad atá molta (an Chomhairle). Tá Aireacht Forbartha na Polainne ag súil le leithdháileadh náisiúnta os cionn €123 billiún (Rialtas na Polainne), rud a chabhraíonn le míniú a thabhairt ar an gcúis a bhfuil Vársá ag leagan síos línte dearga (To Brief).

Cosnaíonn an Fhionlainn a sciar talmhaíochta

Chuir roinnt tuairiscí síos ar an litir mar “ultimatam”, focal a tháinig ó thaidhleoir gan ainm, seachas ón litir féin. Dhiúltaigh Petteri Orpo, príomh-aire na Fionlainne, don lipéad sin. Dúirt sé nach raibh an Fhionlainn ag iarraidh ciorruithe ar fhóirdheontais feirmeoireachta agus gurbh í cosaint a sciar talmhaíochta ceann dá príomhspriocanna (Yle).

Ní furasta seasamh Orpo a réiteach le litir a iarrann ar gach réimse a chion féin a dhéanamh. Má chosnaítear caiteachas ar an bhfeirmeoireacht, atá ar cheann de na réimsí caiteachais is mó, caithfear an coigilteas a bhaint as cláir nár ainmnigh na sé thír. Ní féidir le sínitheoir amháin feirmeacha a dhíolmhú as a stuaim féin. Mar sin féin, tá sé ráite go poiblí aige cén seasamh a chosnóidh a thír.

Is beag tairbhe a bhainfeadh na sé thír as moill a chur ar an bpróiseas. Mura gcomhaontaítear buiséad nua faoin 1 Eanáir 2028, leanfaidh uasteorainneacha na bliana deiridh den bhuiséad reatha ar aghaidh go dtí go nglacfar buiséad eile (EUR-Lex). Leanfaí den airgead a chur ar fáil. Bheadh ar na cláir nua cosanta agus iomaíochais a bhfuil na sé thír féin ina bhfabhar fanacht.

Is féidir leis na sé thír brú a chur ar Éirinn an figiúr sa dréacht a ísliú. Chun buiséad níos lú a chur trí 27 ceart crosta agus Parlaimint atá ag iarraidh níos mó, beidh orthu a insint dá gcomhpháirtithe cé na cláir a chaillfidh maoiniú, agus cé mhéad.