TSUE stawia warunki wstrzymaniu azylu w Holandii

Holenderskie władze nie mogą pozostawiać wniosków azylowych bez rozpoznania tylko dlatego, że wnioskodawcy mają już ochronę czasową — orzekł 1 października Trybunał Sprawiedliwości UE (komunikat prasowy Trybunału, wyrok TSUE). Muszą rozpatrzyć wnioski albo wykazać, że nagły napływ spraw uniemożliwia wydanie decyzji w terminie. Ponieważ Trybunał interpretuje prawo UE, jego wykładnia wiąże sądy krajowe w całej Unii.

Ochrona czasowa to unijny status, który pozwolił osobom uciekającym przed rosyjską inwazją mieszkać i pracować w UE bez indywidualnego przesłuchania w sprawie azylu. Sprawa, która wystawiła ten mechanizm na próbę, dotyczyła UB, obywatela Chin pochodzenia ujgurskiego. W marcu 2022 r. przyjechał do Holandii z ukraińską żoną i dzieckiem (wyrok TSUE). Miesiąc później złożył wniosek o azyl, a urzędnicy wstrzymali jego rozpatrywanie na cały okres obowiązywania ochrony czasowej.

Trybunał uznał, że władze nie mogą „co do zasady i automatycznie” zawieszać takich spraw (komunikat prasowy Trybunału). Dopuścił tylko wąski wyjątek. Jeśli nagły napływ wniosków obiektywnie uniemożliwia dotrzymanie ustawowych terminów, urzędnicy mogą rozpatrywać sprawy etapami i ustalać ich kolejność. Sądy krajowe muszą jednak sprawdzić, czy każde opóźnienie było konieczne (wyrok TSUE).

Wyrok nie przyznaje nikomu azylu. Trybunał wyznaczył regułę, a Rada Stanu, najwyższy holenderski sąd administracyjny, zastosuje ją teraz do odwołania UB (Raad van State). Poszczególne wnioski wracają do holenderskich urzędników ds. azylu, którzy mają ocenić każdy z nich na podstawie jego okoliczności.

Pauza z decyzji państwa

Zaległości zaczęły się od decyzji politycznej. 30 marca 2022 r. ówczesny minister poinformował parlament, że osoby ubiegające się o ochronę czasową złożą uproszczone wnioski azylowe, a standardowe przesłuchania zostaną wstrzymane (Tweede Kamer). Państwo zachęciło ludzi do wypełnienia formularzy azylowych, po czym odłożyło je na bok.

Obecny minister Bart van den Brink broni tej przerwy, wskazując, że wnioskodawcy są już objęci ochroną, a ich liczba jest bardzo duża. W rozmowie z NOS powiedział, że pierwszeństwo powinny mieć nowo przybyłe osoby oraz zwykła kolejka, w której czeka ponad 50 000 spraw (NOS).

Ten argument ma pewną wagę. Ochronę czasową wprowadzono między innymi po to, by masowy napływ uchodźców nie sparaliżował służb azylowych, a Trybunał dopuścił etapowe rozpatrywanie spraw, gdy rzeczywiście brakuje zasobów. Jeśli jednak ta grupa z góry trafia na koniec kolejki, trudno odróżnić taką praktykę od generalnego wstrzymania, które Trybunał odrzucił.

W naszej ocenie test konieczności będzie wymagał od sądów konkretów: rzeczywistej liczby spraw, dostępnych kadr i działań podjętych przez urzędników, by dotrzymać terminów. Sama wielkość grupy prawdopodobnie nie wystarczy.

Ile jest wniosków i gdzie jeszcze wstrzymano ich rozpatrywanie

Nie wiadomo, ile wniosków rzeczywiście czeka na rozpatrzenie. Najpewniejsza oficjalna liczba to 140 560 osób z Ukrainy objętych ochroną czasową 2 września — wynika z pisma ministra (Tweede Kamer). To liczba osób objętych ochroną, a nie nierozpatrzonych wniosków azylowych.

Część tych osób mogła wyjechać, wycofać wniosek albo zmienić status. Rząd nie opublikował wykazu nierozpatrzonych spraw. We wcześniejszych doniesieniach, także naszych (To Brief), obie liczby potraktowano jako tożsame.

Posłowie na razie ograniczyli się do pytań. 7 października ponadpartyjny wniosek zobowiązał ministra do przedstawienia pisemnej informacji o skutkach wyroku, w tym o tym, czy spóźnione decyzje mogą narazić państwo na okresowe kary pieniężne nakładane przez sąd (komisja Tweede Kamer).

Podobne wstrzymanie wpisano do przepisów także w innych krajach. Niemiecka ustawa o azylu stanowi, że postępowanie „spoczywa” na czas ochrony czasowej (§ 32a AsylG). Belgijska ustawa o cudzoziemcach zawiesza rozpatrywanie spraw do końca obowiązywania tego reżimu (belgijska ustawa o cudzoziemcach), a włoski dekret z marca 2022 r. odracza zarówno rozpatrzenie wniosku, jak i wydanie decyzji (Gazzetta Ufficiale). Gdy takie wstrzymania trafią do sądu, sędziowie w każdym z tych krajów będą musieli zastosować kryteria wyznaczone przez Trybunał w Luksemburgu.

Dla rodzin wyrok na razie niewiele zmienia. Ochrona czasowa obowiązuje do 4 marca 2028 r., a odmowa azylu jej nie zakończy (decyzja Rady). Niepokój budzi to, co stanie się po tej dacie. Anna Bieliaieva ze społeczności uchodźczej Vital'nya powiedziała NOS, że jej syn, który spędził w Holandii połowę życia, wciąż pyta, do której szkoły pójdzie i czy zostaną w kraju (NOS).

Automatyczna pauza się skończyła. Van den Brink musi teraz zastąpić ją jednym z dwóch rozwiązań: holenderscy urzędnicy rozpatrzą te wnioski albo państwo przedstawi sądom dowody, że dalsze opóźnienia spełniają wąski test nagłego napływu spraw. Trzeba zacząć od policzenia nierozpatrzonych wniosków, czego ministerstwo dotąd nie zrobiło. Liczba 140 560 osób objętych ochroną nie może jej zastąpić (Tweede Kamer).