Turcja wyznacza parki na spornych wodach

Dwa dekrety prezydenckie opublikowane w sobotę obejmują statusem tureckich parków narodowych rozległe akweny w pobliżu greckich wysp. Sam park morski nie tworzy suwerenności w rozumieniu prawa międzynarodowego. Znaczenie tej decyzji leży gdzie indziej: w tym, czy Ankara będzie wykorzystywać przepisy o ochronie przyrody, pozwolenia i kontrole do budowania faktycznej obecności, zanim zostanie rozstrzygnięty spór o granice morskie.

Dwa parki, dwa punkty nacisku

Prezydent Recep Tayyip Erdogan podpisał dekrety powołujące dwa morskie parki narodowe. Pierwszy, Morski Park Narodowy Fethiye-Kaş, leży między południowo-zachodnim wybrzeżem Turcji a wodami w pobliżu greckich wysp Kastellorizo i Rodos. Drugi, Morski Park Narodowy Północnego Egejskiego, obejmuje około 1 742 km² u wybrzeży Turcji, w rejonie Lemnos i Samotraki (BloombergHT, Harita Haber).

Oba akty ukazały się 16 sierpnia w tureckim Dzienniku Urzędowym, wraz z załącznikami współrzędnych i mapami granic (Hürriyet). To nie są komunikaty polityczne, lecz krajowe instrumenty prawne: nadają akwenom status ochronny, wyznaczają granice i otwierają drogę do systemu zezwoleń, patroli oraz ograniczeń. W normalnych warunkach państwo robi to tam, gdzie wykonuje jurysdykcję. Spór dotyczy właśnie tego, gdzie ta jurysdykcja się kończy.

Grecja twierdzi, że parki wychodzą poza tureckie morze terytorialne, czyli pas wód, nad którym państwo nadbrzeżne sprawuje suwerenność, zwykle do 12 mil morskich. Według Aten część wskazanych akwenów wchodzi w obszary, gdzie Grecji przysługują prawa do szelfu kontynentalnego, a więc dna morskiego i jego zasobów. Greckie MSZ uznało dekrety za nielegalne i stwierdziło, że „nie tworzą faktów dokonanych” (Kathimerini, ProtoThema).

Stanowisko tureckie, przedstawiane przez media półoficjalne, a nie przez zweryfikowany komunikat MSZ, opisuje parki jako narzędzie ochrony tureckich praw morskich (Daily Sabah).

Logika mapy

Geografia nowych parków wpisuje się w znany turecki argument: greckie wyspy położone blisko wybrzeża Turcji miałyby tworzyć niewielkie strefy morskie albo nie tworzyć ich wcale. Na południu korytarz Fethiye-Kaş odtwarza logikę porozumienia morskiego Turcji z Libią z 2019 r., w którym Ankara i Trypolis poprowadziły swoje roszczenia przez akweny uznawane przez Grecję za związane z jej wyspami. Ateny próbowały osłabić skutki tej umowy w trzech rundach rozmów grecko-libijskich (To Brief).

Na północy utworzenie tureckiej strefy administracyjnej między Lemnos a Samotraką oznacza roszczenie do zarządzania wodami, które Grecja uznaje za własny szelf kontynentalny albo za morze otwarte (Kathimerini).

Załączone współrzędne nie zostały dotąd niezależnie naniesione na mapę, więc nie da się potwierdzić dokładnego zakresu nakładania się roszczeń. Kierunek jest jednak czytelny: oba parki leżą tam, gdzie przecinają się greckie i tureckie interpretacje prawa morza.

Prawa do szelfu kontynentalnego nie zależą od tego, kto ostatni narysuje mapę. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w sprawie szelfu kontynentalnego Morza Północnego uznał, że takie prawa wynikają automatycznie z wybrzeża państwa, a nie z późniejszych aktów administracyjnych (ICJ). Turcja nie jest stroną UNCLOS, czyli konwencji ONZ o prawie morza, ale wiele jej zasad traktuje się jako wiążące prawo zwyczajowe (UNCLOS).

Etykieta ochrony przyrody nie znosi tego porządku. Park morski może regulować rybołówstwo i wprowadzać pozwolenia tam, gdzie państwo już ma jurysdykcję. Nie może jej stworzyć tam, gdzie jej nie ma.

Grecja sama, Europa milczy

Do chwili publikacji żaden inny rząd państwa UE nie odpowiedział publicznie na tureckie dekrety. Najbliżej pośredniego sygnału znalazła się Francja: Le Figaro i Opex360 opisały wzrost liczby naruszeń greckiej przestrzeni powietrznej przez tureckie drony i samoloty w tym miesiącu, wpisując sprawę parków w szerszy wzorzec presji na Morzu Egejskim (Le Figaro, Opex360).

To milczenie ma znaczenie. Parki dotykają szelfu kontynentalnego, do którego rości prawa państwo członkowskie UE, a zarazem zewnętrznej granicy morskiej Unii. Ateny zapowiadają, że podniosą sprawę na forum UE i NATO. Żadne z tych forów nie wyznacza jednak granic morskich. UE może przyjąć stanowisko polityczne i wywierać presję dyplomatyczną. NATO może ograniczać ryzyko eskalacji między sojusznikami. Linii na mapie nie wytyczy ani jedno, ani drugie.

Prawdziwy test nadejdzie wtedy, gdy Turcja zacznie wykonywać dekrety. Jeśli Ankara będzie wydawać pozwolenia, prowadzić patrole albo wymagać zgody od jednostek na wodach, które prawo międzynarodowe sytuuje poza jej kontrolą, parki przestaną być wyłącznie kategorią ochrony przyrody. Staną się regułą, której statki i urzędnicy mają się podporządkować. Na razie Grecja traktuje sprawę jako problem europejskiej granicy. Reszta Europy pozwala, by pozostała sporem grecko-tureckim.