Sé rialtas scoilte faoi chiorruithe buiséid AE

Tá buiséad €1.826 trilliún don Aontas Eorpach in 2028–34 molta ag Éirinn, atá i gceannas ar na cainteanna idir rialtais an Aontais. Tá an figiúr sin níos ísle ná an €1.985 trilliún a d’iarr an Coimisiún Eorpach (ORF, Comhairle an Aontais Eorpaigh). Téacs idirbheartaíochta atá ann, ní buiséad glactha. Deir an Ghearmáin agus cúig chomhghuaillí léi go bhfuil sé rómhór fós, ach níl siad ar aon intinn faoi na cláir ar cheart ciorruithe a dhéanamh orthu.

Dúirt Seansailéir na Gearmáine Friedrich Merz an 10 Deireadh Fómhair nach bhféadfaí teacht ar chomhaontú ar bhonn buiséid den mhéid sin (Rialtas na Gearmáine). Léiríonn figiúirí na hÉireann cén fáth gur fusa tuilleadh coigiltis a éileamh ná iad a aimsiú.

Is mar gheall ar an mboilsciú a bhfuiltear ag súil leis thar seacht mbliana atá cuid den bhearna idir an dá fhigiúr. Arna ríomh i bpraghsanna 2025, rud a fhágann go bhfanann an chumhacht cheannaigh seasta, tá togra na hÉireann €141 billiún, nó thart ar 8%, níos ísle ná togra an Choimisiúin (Comhairle an Aontais Eorpaigh, Reuters). Is uasteorainneacha iad an dá fhigiúr. Cuireann siad teorainn leis an méid a fhéadfaidh an tAontas a ghealladh do chláir le linn na tréimhse sin; ní ionann iad agus an t-airgead a íocfar amach in aon turas amháin.

Is ar fheirmeacha agus ar réigiúin is lú a thiteann na ciorruithe

Níor roinn Éire an choigiltis go cothrom, mar a thuairiscíomar nuair a foilsíodh an dréacht (To Brief). Tá fóirdheontais feirme agus cistí comhtháthaithe (deontais ón Aontas atá ceaptha an bhearna idir réigiúin shaibhre agus réigiúin bhochta a chúngú) i roinn den bhuiséad a laghdaítear 3.4% amháin (Comhairle an Aontais Eorpaigh). Fanann an t-íosmhéid ráthaithe le haghaidh tacaíochta ioncaim d’fheirmeoirí beagán os cionn €261 billiún i bpraghsanna 2025 (CAP Reform).

Is mó na ciorruithe ar chodanna eile den bhuiséad. Laghdaítear 12.8% an roinn ina gcuimsítear caiteachas ar thaighde, ar chosaint agus ar iomaíochas eile, agus laghdaítear caiteachas ar bheartas eachtrach 17.4% (Comhairle an Aontais Eorpaigh). Laistigh den roinn taighde agus cosanta, is ar dhá chlár is mó a thiteann na ciorruithe soiléire. Laghdaítear buiséad Horizon Europe, clár taighde an Aontais, ó thart ar €154.9 billiún go €140.0 billiún, agus laghdaítear an líne buiséid don tionscal cosanta, don tslándáil agus don spás ó thart ar €115.7 billiún go €100.7 billiún (Comhairle an Aontais Eorpaigh).

Ní bhaineann aon chuid de seo airgead ó ollscoil ná ó mhonaróir arm inniu, ós rud é gur uasteorainneacha níos ísle iad seo ar chaiteachas amach anseo. Is níos déanaí a bheidh an éifeacht le brath. Bheadh ollscoileanna, saotharlanna agus soláthraithe cosanta san iomaíocht ar son ciste níos lú, agus mar sin bheadh maoiniú á fháil ag níos lú de na tionscadail a mholfaidís.

Ciorruithe níos doimhne, ach cé a bheidh thíos leo?

D’iarr an Ghearmáin, an Danmhairg, an Ísiltír, an Ostair, an Fhionlainn agus an tSualainn coigiltis “de roinnt céadta billiún euro” (Rialtas na Danmhairge). Ní luaitear san fhógra comhpháirteach aon suim iomlán nua ná aon dáileadh na gcoigiltis ar chláir éagsúla. Ní shonraítear ann ach oiread cé acu plean an Choimisiúin nó plean na hÉireann atá mar bhonn leis na coigiltis (Rialtas na Gearmáine). Cibé bonn tosaigh a roghnaíonn siad, tá sé ráite go soiléir ag Merz nach leor an laghdú atá molta ag Éirinn.

Tá tuairimí éagsúla ag an seisear freisin faoi na ciorruithe ba cheart a dhéanamh. Tá Peter Hummelgaard, aire airgeadais na Danmhairge, ag iarraidh go dtógfadh tacaíocht feirme agus maoiniú d’fhorbairt réigiúnach sciar níos lú den bhuiséad (DR). Tá Petteri Orpo, príomh-aire na Fionlainne, ag iarraidh suim iomlán níos ísle freisin. Áitíonn sé, áfach, gur thit an iomarca de na coigiltis ar chosaint, ar thaighde agus ar theicneolaíocht nua cheana féin, agus chuir sé fáilte roimh an íosmhéid cosanta do thacaíocht feirmeoirí (Rialtas na Fionlainne).

Tá cur i gcoinne an dá rogha sin lasmuigh den ghrúpa. An 2 Deireadh Fómhair, d’éiligh 17 gceannaire, Giorgia Meloni ón Iodáil agus Nicușor Dan ón Rómáin ina measc, go gcoinneofaí maoiniú don fheirmeoireacht agus do chomhtháthú (Rialtas na Slóivéine). Cuireann príomh-idirbheartaithe Pharlaimint na hEorpa, Siegfried Mureșan agus Carla Tavares, i gcoinne na gciorruithe atá déanta ag Éirinn cheana féin ar chaiteachas iomaíochais agus ar bheartas eachtrach (Parlaimint na hEorpa).

Tá tábhacht leis na hagóidí sin, mar ní mór do gach rialtas aontú leis an mbuiséad agus ní mór do Pharlaimint na hEorpa a toiliú a thabhairt freisin (Conradh an Aontais Eorpaigh, Airteagal 312). Féadfaidh rialtas aon tíre, nó an Pharlaimint, bac a chur ar an gcomhaontú deiridh.

Mar sin, tá na sé rialtas roinnte maidir le dhá rogha chonspóideacha. Féadfaidh siad ciorruithe breise a dhéanamh ar mhaoiniú na feirmeoireachta agus na réigiún, maoiniú atá á chosaint ag 17 rialtas, nó ciorruithe níos doimhne a dhéanamh ar thaighde agus ar chosaint, rud a gcuireann an Fhionlainn agus an Pharlaimint ina choinne. Dhiúltaigh Merz do shuim iomlán na hÉireann gan a rá cén rogha is fearr leis. Pléifidh na ceannairí an buiséad an 15–16 Deireadh Fómhair (An Chomhairle Eorpach). Mura dtagann na sé rialtas chuig an gcruinniú lena bhfigiúr féin agus liosta clár le ciorrú acu, is é dréacht na hÉireann an t-aon sraith figiúirí a bheidh os a gcomhair.