Rochtain mhíleata SAM ag brath ar vótaí

Tá comhaontú sínithe ag Washington lena bhfaigheadh sé rochtain mhíleata fhairsing ar fud na Graonlainne, ach níl an rochtain sin ann go fóill. Cheadódh an comhaontú a shínigh an Danmhairg, an Ghraonlainn agus na Stáit Aontaithe i Nua-Eabhrac an 22 Meán Fómhair d’aerárthaí míleata Mheiriceá eitilt thar aon áit ar an oileán agus tuirlingt áit ar bith ann. Cheadódh sé freisin do shoithí de chuid rialtas SAM taisteal faoi uiscí teorannacha na Graonlainne (téacs sínithe na Danmhairge). Ní thiocfaidh an comhaontú i bhfeidhm go dtí go bhfaomhfaidh lucht reachtóireachta i gCóbanhávan agus i Nuuk é. Níl na suíomhanna nua atá luaite ann leagtha amach ar léarscáil go fóill.

An méid a gheobhadh Washington

Bheadh na cearta sin i bhfeidhm go leanúnach. Nuair a thiocfaidh an comhaontú i bhfeidhm, ní bheidh gá le cinneadh nua ón trí rialtas roimh gach eitilt, tuirlingt ná turas mara faoin gclásal rochtana (foilsiú an chomhaontaithe ag an Teach Bán).

Athraíonn sé sin na háiteanna inar féidir le fórsaí Mheiriceá oibriú. Thug comhaontú 1951 cearta fairsinge do na Stáit Aontaithe cheana féin, ach laistigh de limistéir chosanta a comhaontaíodh — criosanna a cuireadh ar leataobh lena n-úsáid mhíleata (comhaontú 1951). Measann anailís Ioruach a scrúdaíonn gach clásal gur leathnú suntasach iad na cearta gluaiseachta ar fud an oileáin agus an rochtain shoiléir faoin bhfarraige thar an teorainn sin (Samfunn og politikk). Bhí cur chuige níos cúramaí ag ABC News, á rá go mb’fhéidir nach dtéann na clásail nua thar gach pribhléid a bhí ann cheana (ABC News).

Déanann Washington cur síos ar an gcomhaontú i dtéarmaí níos fairsinge ná mar a thacaíonn a théacs leis. Labhair Donald Trump faoi smacht buan, agus mhaígh ráiteas ón Teach Bán go mbeadh smacht fadtéarmach ag SAM ar a leasanna slándála (ráiteas ón Teach Bán). Athdhearbhaíonn an téacs sínithe ceannasacht na Danmhairge agus aithníonn sé gur pobal iad muintir na Graonlainne a bhfuil ceart acu chun féinchinntiúcháin (téacs sínithe na Danmhairge). Thacaigh Beirlín leis an léamh sin. Chuir an Seansailéir Friedrich Merz fáilte roimh réiteach ar ar thángthas trí chomhaontú agus atá i gcomhréir leis an dlí idirnáisiúnta (ráiteas Sheansailéir na Gearmáine).

Suíomhanna gan léarscáil

Ceadaíonn an comhaontú do na Stáit Aontaithe Bunáit Spáis Pituffik, an suíomh atá acu cheana féin, a mhéadú. Cuirtear Narsarsuaq leis freisin, iarbhunáit aer de chuid Mheiriceá sa deisceart, chomh maith le Mestersvig ar an gcósta thoir (téacs sínithe na Danmhairge). Thug ár gcéad tuairisc “bunáiteanna” ar na suíomhanna nua seo (To Brief). Ainmníonn an conradh limistéir chosanta iad ina ionad sin — an cineál crios céanna agus a bhí sa chomhaontú roimhe seo. Níor aimsigh Reuters aon fhigiúirí maidir le líon na dtrúpaí ná aon amchlár sa téacs, mar sin caithfear méid, dearadh agus dáta oscailte na suíomhanna a shocrú trí chaibidlíocht fós (míniú Reuters).

Cuirfear aon suíomh eile faoi bhráid comhchoiste de chuid na dtrí rialtas. Mura féidir leis an gcoiste teacht ar chomhaontú laistigh de 90 lá, ardófar an cheist chuig leas-airí agus ansin chuig airí (foilsiú an chomhaontaithe ag an Teach Bán). Ní deir an téacs cad a tharlóidh mura n-aontaíonn na hairí ach oiread.

Tá leas áitiúil ag an nGraonlainn chomh maith. Chuir tuairisciú Gearmánach béim ar an tosaíocht a thabharfaí do ghnólachtaí Graonlannacha i gconarthaí tógála (Der Spiegel). Ní shocraíonn an téacs luach na gconarthaí ná ní ráthaíonn sé aon phoist.

Cad is féidir le rialtais an lae inniu a ghealladh

Ní thiocfaidh an comhaontú i bhfeidhm go dtí go gcuirfear in iúl do Washington, le nóta taidhleoireachta, go bhfuil nósanna imeachta parlaiminteacha curtha i gcrích ag an Danmhairg agus ag an nGraonlainn. Ciallaíonn sé sin go gcaithfidh an Folketing (parlaimint na Danmhairge) agus Inatsisartut (parlaimint na Graonlainne) é a fhaomhadh (téacs sínithe na Danmhairge, míniú Reuters). Níl aon nóta den sórt sin tagtha chun solais.

Féachann an comhaontú freisin le ceangal a chur ar an nGraonlainn nach bhfuil ann fós. Má éiríonn an t-oileán neamhspleách, ní mór do rialtais na Danmhairge agus na Graonlainne a chinntiú go bhfanfaidh an stát nua ina bhall d’Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh (ECAT) (téacs sínithe na Danmhairge). Ní mór dóibh a chinntiú freisin go nglacfaidh sé seilbh ar oibleagáidí na Danmhairge faoin gcomhaontú.

Ní leo féin atá an chumhacht ag ceachtar rialtas an dá gheallúint sin a choinneáil go hiomlán. Faoi Acht Féinrialtais na Graonlainne 2009, is faoi mhuintir na Graonlainne atá aon chinneadh faoin neamhspleáchas (Acht Féinrialtais). Dá mbeadh ar Ghraonlainn neamhspleách dul isteach in ECAT mar bhall nua, ní mór do gach comhghuaillí atá ann cheana aontú, de réir Airteagal 10 de chonradh bunaidh na comhghuaillíochta (Conradh an Atlantaigh Thuaidh). Mar sin, bheadh cead cainte ag gach comhghuaillí Eorpach faoi ghealltanas a shínigh trí rialtas eile.

Tá téacs caibidlithe daingnithe leis an síniú. Tá rochtain dhlíthiúil fós ag brath ar an dá pharlaimint. Nuair a thiocfaidh an comhaontú i bhfeidhm, ní bheidh dáta éaga leis, agus beidh toiliú na dtrí pháirtí uile, Washington san áireamh, ag teastáil chun é a leasú (téacs sínithe na Danmhairge). Dá bhrí sin, is iad na vótaí atá le teacht sa Folketing agus in Inatsisartut na deiseanna deireanacha atá aitheanta chun stop a chur leis na téarmaí nua sula dtiocfaidh siad i bhfeidhm. Roimh na vótaí sin, ní mór do rialtais na Danmhairge agus na Graonlainne freagraí soiléire a thabhairt dá reachtóirí faoin áit a rithfidh teorainneacha na limistéar cosanta nua agus faoina dtarlóidh má theipeann ar na hairí teacht ar chomhaontú faoi shuíomhanna amach anseo.