€4.2bn għall-Ungerija, għad ma hemmx prosekuturi

Fit-23 ta’ Settembru, il-Kummissjoni Ewropea pproponiet li tneħħi r-restrizzjonijiet fuq madwar €4.2 biljun minn fondi tal-UE għall-Ungerija. Semmiet l-adeżjoni tal-Ungerija mal-Uffiċċju tal-Prosekutur Pubbliku Ewropew tal-UE bħala waħda mir-riformi li jiġġustifikaw din il-miżura (Commission, EUobserver). Għad m’hemm ħadd minn dak l-uffiċċju jaħdem fl-Ungerija. Fid-29 ta’ Settembru, il-kap tiegħu, Laura Codruța Kövesi, qalet lil RTL li tistenna li jinfetaħ uffiċċju f’Budapest sas-sajf li ġej, b’għaxar prosekuturi (HVG).

Ssieħbet fuq il-karta, iżda għadha vojta fil-prattika

L-Uffiċċju tal-Prosekutur Pubbliku Ewropew (UPPE) huwa s-servizz ta’ prosekuzzjoni tal-UE stess għal każijiet ta’ frodi u korruzzjoni li jinvolvu flus tal-UE. Deċiżjoni tal-Kummissjoni f’Lulju kkonfermat is-sħubija tal-Ungerija, u l-Ministeru għall-Ġustizzja jgħid li din daħlet fis-seħħ fit-2 ta’ Awwissu (Commission Decision (EU) 2026/1701, Justice Ministry).

Is-sħubija waħedha ma tfissirx li jkun hemm prosekuturi fil-pajjiż. L-UPPE jaħdem permezz ta’ prosekuturi bbażati f’kull pajjiż, li jiftħu l-każijiet u jressquhom quddiem il-qrati nazzjonali. Biex dawn jaslu Budapest hemm bżonn tliet passi: il-parlament Ungeriż jgħaddi r-regoli, il-gvern jippreżenta lista ta’ kandidati f’ordni ta’ prijorità, u l-UPPE jagħżel minn dik il-lista (Regulation (EU) 2017/1939).

L-ewwel pass għadu ma sarx. Il-gvern qed jippjana li jippreżenta lill-parlament, matul l-2026, pakkett li jemenda tliet liġijiet (Index). Fl-2027 ikun hemm pakkett ieħor biex jinbidlu r-regoli dwar il-proċedura kriminali, il-protezzjoni tad-data u l-kooperazzjoni (Justice Ministry). Ma hemm xejn fir-rekord li juri li l-parlament għadda xi wieħed miż-żewġ pakketti.

Għalhekk, id-data tas-sajf li semmiet Kövesi tirrifletti l-istennija tagħha, mhux skeda stabbilita bil-liġi. Għadu mhux magħruf kemm se jkun hemm prosekuturi. Ir-regoli tal-UE jeħtieġu mill-inqas tnejn għal kull pajjiż u jħallu n-numru finali f’idejn il-gvern u l-kap prosekutur. Għaldaqstant, l-għaxra li semmiet Kövesi huma proposta (Regulation (EU) 2017/1939). Ladarba jibda jaħdem, l-uffiċċju jkun jista’ jinvestiga wkoll reati li twettqu sa minn Ġunju 2021. Dan ikopri snin li fihom il-gvern ta’ Viktor Orbán żamm lill-Ungerija barra mill-UPPE (444.hu).

Il-Polonja turi kemm jistgħu jkunu ’l bogħod minn xulxin is-sħubija u l-ftuħ ta’ uffiċċju. Saret membru fl-1 ta’ Ġunju 2024, iżda l-uffiċċju tagħha beda jaħdem fil-prattika fit-28 ta’ Jannar 2025 biss (Rzeczpospolita). Il-proċess leġiżlattiv tal-Ungerija huwa differenti, għalhekk dan id-distakk jagħti eżempju, mhux tbassir.

X’qed jintalbu l-gvernijiet iqisu bħala fatt

Il-proposta tal-Kummissjoni ma tfissirx li €4.2 biljun se jiġu ttrasferiti lil Budapest fil-jum li tgħaddi (Commission). Dawn huma fondi ta’ koeżjoni, parti mill-baġit tal-UE li tiffinanzja toroq, sistemi tal-ilma u proġetti oħra f’reġjuni ifqar. It-tneħħija tar-restrizzjonijiet tippermetti lill-Ungerija terġa’ tieħu impenji finanzjarji għal proġetti. Il-pagamenti mbagħad isiru hekk kif ikun qed jintefaq il-flus fuqhom.

Il-proposta waslet wara li l-Kummissjoni għalqet il-proċedura tagħha dwar l-istat tad-dritt, l-għodda li tuża biex tiffriża l-fondi tal-UE meta ma tkunx tista’ tafda gvern jamministrahom. Dak l-għeluq ħalla fis-seħħ kundizzjonijiet oħra marbuta mal-fondi tal-Ungerija (To Brief). Is-sħubija mal-UPPE hija waħda minn diversi raġunijiet, mhux il-każ kollu.

Il-gvernijiet tal-Istati Membri issa jiddeċiedu fil-Kunsill b’maġġoranza kwalifikata. F’din is-sistema, il-pajjiżi l-kbar għandhom aktar piż u ebda gvern waħdu ma jista’ juża l-veto (EUobserver).

L-uffiċċju għandu rilevanza lil hinn minn dan il-vot. Ladarba jkun hemm prosekuturi f’Budapest, dawn ikunu jistgħu jmexxu investigazzjonijiet konġunti ma’ kollegi f’pajjiżi membri oħra meta jkun hemm kumpaniji jew pagamenti transfruntiera (Regulation (EU) 2017/1939). Għalhekk kull gvern li jikkontribwixxi għall-baġit tal-UE għandu interess li dawn il-karigi jimtlew. L-uffiċċju xorta jkollu limiti: l-UPPE jagħżel liema każijiet jiftaħ, il-qrati Ungeriżi jgħaddu ġudizzju fuqhom, u r-reati li jinvolvu biss flus pubbliċi Ungeriżi jibqgħu barra mill-kompetenza tiegħu.

Ir-rekord iwassal għal konklużjoni ċara. Il-gvernijiet tal-UE qed jintalbu jqisu s-sħubija tal-Ungerija mal-UPPE bħala riforma mwettqa qabel ma jkun hemm prosekutur wieħed fil-pajjiż. Skont l-istima ta’ Kövesi stess, l-uffiċċju ta’ Budapest jiftaħ biss sas-sajf li ġej (HVG). Il-Kunsill għadu ma vvutax, u l-gvernijiet għadhom jistgħu jitolbu prova ta’ progress qabel ma jippermettu l-ħlas tal-fondi. L-ewwel prova tkun li l-parlament tal-Ungerija jgħaddi l-liġijiet dwar il-proċedura tal-għażla li l-gvern wiegħed għal din is-sena (Index).