L-UE twiegħed €50 miljun għaċ-ċentru tal-Baħar l-Iswed

Fit-28 ta’ Ottubru, ajruplan Franċiż tar-ronda lemaħ tliet drones tal-baħar resqin lejn il-Contship Jet, vapur tal-kontejners li kien sejjer lejn il-port Rumen ta’ Constanța, u wissa lill-ekwipaġġ (Mer et Marine). It-18-il baħri kollha ġew salvati. Il-vapur għereq l-għada (Bulgarian navy).

Fid-9 ta’ Novembru, il-President tal-Kummissjoni Ursula von der Leyen wiegħdet €50 miljun biex jitħaffef it-twaqqif ta’ ċentru fil-Baħar l-Iswed, appoġġat mill-UE u maħsub biex twissijiet bħal dawn isiru prassi (European Commission, BTA). Iċ-ċentru jgħin biex it-twissijiet jaslu għand l-ekwipaġġi aktar malajr. Ma jkollux is-setgħa jordna lil ħadd iwaqqaf drone.

X’jippermetti twissija

L-attakk tad-drones seħħ madwar 21 mil nawtiku fix-Xlokk tal-belt Bulgara ta’ Shabla, fiż-żona ekonomika esklużiva tal-Bulgarija (Bulgarian navy). Dik il-medda tal-baħar tinsab lil hinn mill-ilmijiet territorjali tal-Bulgarija. F’dawk l-inħawi, il-forzi armati tagħha għandhom ferm inqas setgħa legali biex jaġixxu kontra theddida.

Il-Prim Ministru Rumen Radev qal li l-ajruplan indika d-drones madwar nofs siegħa qabel l-impatt. L-ajruplani tal-ġlied Bulgari kienu lesti għal kull ħaġa li tidħol fl-ilmijiet territorjali, iżda d-drones qatt ma daħlu fihom. Radev semma l-limiti legali fuq azzjoni aktar ’il barra mill-kosta (Bulgarian government).

L-ajruplan Franċiż seta’ jissorvelja, jirrapporta u jgħin fil-koordinazzjoni tas-salvataġġ. Ma kellux mezz kif iwaqqaf id-drones (Mer et Marine). Huwa f’din id-differenza bejn li tara attakk u li twaqqfu li jidħol iċ-ċentru l-ġdid.

Ċentru għat-twissijiet li għadu qed jitwaqqaf

Il-Kummissjoni pproponiet iċ-ċentru għall-ewwel darba f’Mejju 2025. Ikun netwerk ċivili b’ċentri f’Constanța u Varna, immexxi flimkien mir-Rumanija u l-Bulgarija bl-appoġġ tal-UE (EU strategy, EU implementation report).

Fil-prattika, l-istaff tiegħu jiġbor f’mappa waħda tal-baħar dak li jaraw sensuri u rondi differenti. Jekk xi ħaġa tidher perikoluża, jindika dan minn kmieni. Iċ-ċentru ma joħloqx kmand navali u ma jista’ jinterċetta xejn.

Von der Leyen qalet li ċ-ċentru għad irid jitħejja biex jibda jaħdem, iżda ma tat l-ebda data għal meta dan jista’ jseħħ (European Commission). Fit-tħabbira tagħha ma semmietx min se jirċievi l-flus u lanqas kif se jitqassmu bejn iż-żewġ ċentri.

Il-pass li jmiss huwa li jingħata forma legali liċ-ċentru. Il-politika Rumena Oana Țoiu qalet li din l-istruttura legali għadha trid titfassal, flimkien ma’ bord tat-tmexxija, koordinaturi u kontribuzzjonijiet nazzjonali għall-2027 (AGERPRES).

Min jiddeċiedi li jwaqqaf drone

Kif uriet Franza, kull Stat li jkollu sensur fiż-żona jista’ jgħaddi twissija. F’Ottubru, Franza bagħtet l-ajruplan biex tgħin tiżgura s-sigurtà fil-Baħar l-Iswed (Libération). It-tħabbira ta’ von der Leyen ma speċifikatx kif dawn ir-rondi nazzjonali se jgħaddu l-informazzjoni li jiġbru liċ-ċentru.

Id-deċiżjoni li drone jiġi interċettat jew li jinfetaħ in-nar hija kwistjoni oħra, u tibqa’ f’idejn il-gvernijiet nazzjonali. F’dibattitu fil-Parlament Ewropew f’Ottubru, il-kap tal-politika barranija tal-UE Kaja Kallas qalet li protokoll li jippermetti lill-gvernijiet jikkonsultaw lil xulxin malajr waqt attakk kien għadu biss proposta (European Parliament debate).

Von der Leyen ħabbret ukoll €10 miljun għat-tiftix u s-salvataġġ fir-Rumanija, somma separata minn dik għaċ-ċentru (AGERPRES). Dawn il-flus iħallsu għas-salvataġġ tal-baħrin mill-baħar wara attakk, mhux għall-prevenzjoni tiegħu.

Il-prezz ta’ falliment iħossuh ferm lil hinn miż-żewġ pajjiżi ospitanti. Il-Contship Jet kien irreġistrat fil-Liberja u taħt ġestjoni Griega, u kellu ekwipaġġ ta’ 14-il Filippin u erba’ Ukreni (Ethnos). Il-Prim Ministru Grieg Kyriakos Mitsotakis qal li s-sidien Griegi jistgħu jerġgħu jidħlu fil-kummerċ fil-Baħar l-Iswed jekk tiġi żgurata passaġġ sikur, u semma l-ispejjeż għoljin tat-trasport tal-merkanzija u tal-assigurazzjoni (Greek prime minister's office).

Bukarest u Sofija għadhom iridu jiffissaw l-iskadenzi għaċ-ċentru fi ftehim bilaterali (BTA). Dak il-ftehim jista’ jistabbilixxi min imexxi ċ-ċentri u kif twissija tasal għand vapur. Waħdu, iżda, ma jistax jiddeċiedi min jista’ jwaqqaf drone lil hinn mill-ilmijiet territorjali, il-limitu li Radev indika fit-28 ta’ Ottubru.

Il-fatti jwasslu għal konklużjoni preċiża. Iċ-ċentru ppjanat jista’ jgħaddi twissijiet bħal dik ta’ Franza, iżda ma kien ikollu l-ebda setgħa jwaqqaf id-drones li għarrqu lill-Contship Jet. Għadu f’idejn il-gvernijiet li l-forzi tagħhom jagħmlu ronda fil-Baħar l-Iswed jiddeċiedu jekk jinterċettawx id-drone li jmiss, u s’issa ħadd minnhom ma qal kif se jaġixxi.