L-Ewropa tirriskja €2.4bn fuq fabbrika mhux ittestjata

Sa nofs Awwissu, il-megafabbrika ta’ Aerospacelab f’Marcinelle, Charleroi, fil-Wallonja, kienet għadha qed tinbena, bil-produzzjoni ppjanata li tibda fl-2027 (Kölnische Rundschau). Fl-10 ta’ Settembru, il-kumpanija ħabbret li rebħet kuntratt ta’ €2.4 biljun biex tibni 264 vettura spazjali f’orbita baxxa mad-Dinja għal IRIS², il-kostellazzjoni sovrana ta’ satelliti tal-UE għall-komunikazzjonijiet governattivi kriptati (Aerospacelab, Reuters). Dan jammonta għal madwar 80% tas-saff tal-kostellazzjoni f’orbita baxxa u għal tliet kwarti tal-flotta kollha (Il-Kummissjoni Ewropea, Aerospacelab). L-Ewropa poġġiet il-biċċa l-kbira tal-piż tal-manifattura ta’ IRIS² fuq negozju ġdid li l-impjant il-ġdid tiegħu għadu ma weriex li jista’ jipproduċi fuq skala kbira.

Dak li trid tipprova l-fabbrika

Aerospacelab tgħid li, ladarba jibda jopera, l-impjant ta’ Charleroi se jkun jista’ jimmanifattura sa 500 satellita fis-sena (Kölnische Rundschau). Il-kumpanija ma ppubblikat ebda evidenza li l-impjant għadda minn testijiet ta’ aċċettazzjoni, kiseb ċertifikazzjoni tal-kwalità jew laħaq xi stadju importanti fil-produzzjoni tas-serje (Aerospacelab).

Il-katina tal-produzzjoni toħloq dipendenza oħra. Aerospacelab tibni l-pjattaforma tas-satellita: il-qafas strutturali li jġorr is-sistemi tal-enerġija, tal-propulsjoni u tal-informatika. Thales Alenia Space tipprovdi t-tagħbija utli għall-komunikazzjonijiet siguri taħt ftehim separat li jiswa madwar €500 miljun (Thales Alenia Space). Imbagħad Aerospacelab tgħaqqad it-tnejn u tgħaddi l-vettura spazjali lesta lil Eutelsat (European Spaceflight). Jekk it-tagħbijiet utli ta’ Thales ma jgħaddux mit-testijiet meħtieġa jew jaslu tard, l-istazzjonijiet tal-integrazzjoni ta’ Aerospacelab jibqgħu wieqfa, anki jekk il-pjattaformi joħorġu mil-linja tal-produzzjoni fil-ħin.

Rapport Ġermaniż preċedenti ddeskriva l-ordni bħala waħda għal “sa 264” satellita b’valur ta’ “mill-inqas €1.8 biljun”, diskrepanza li turi kemm ftit huwa magħruf pubblikament dwar il-kuntratt li effettivament ġie ffirmat (Kölnische Rundschau).

Min għażel lil Aerospacelab u min jista’ jintervjeni

Il-Kummissjoni ma xtratx dawn is-satelliti direttament. Hija tat konċessjoni għal 12-il sena lil SpaceRISE, konsorzju tal-operaturi tas-satelliti Eutelsat, SES u Hispasat (Il-Kummissjoni Ewropea). Fi ħdan din l-istruttura, Eutelsat tmexxi s-segment tal-orbita baxxa. Eutelsat għażlet lil Aerospacelab wara proċess li fih ġew innegozjati soluzzjonijiet possibbli qabel ma tressqu l-offerti finali. SpaceRISE kien l-uniku konsorzju li baqa’ wara li Airbus u Thales irtiraw mill-grupp ewlieni tal-offerenti, u dan naqqas il-pressjoni kompetittiva fuq it-termini (Journal of European Public Policy, Il-Kummissjoni Ewropea).

Bħala paragun, Airbus qed tibni mill-inqas 66 satellita tal-ewwel lott fil-linja tagħha f’Toulouse, li għandhom jitlestew fl-2029 (Airbus), filwaqt li l-kumpanija Ġermaniża OHB tgħid li rebħet kuntratt ta’ kważi €1 biljun għal 18-il pjattaforma f’orbita medja (OHB). Is-sehem ta’ Aerospacelab huwa ferm akbar mit-tnejn.

Ir-rapporti ma jweġbux min jista’ jaġixxi jekk is-segment tal-orbita baxxa jaqa’ lura. Għadu ma ġiex ippubblikat jekk Eutelsat tistax tnaqqas id-daqs tal-lottijiet, timponi penali jew ittemm il-ftehim mal-fornitur. Is-setgħat ta’ sorveljanza tal-Kummissjoni fuq il-konċessjoni huma daqstant ieħor mhux ċari. Il-valur oriġinali tal-konċessjoni kien ta’ €10.6 biljun, inklużi €6 biljun mill-baġit tal-UE u €550 miljun permezz tal-ESA (l-Aġenzija Spazjali Ewropea, li tieħu sehem fit-tmexxija tal-iżvilupp), kif ukoll aktar minn €4 biljun mingħand l-operaturi privati (ESA). Wara espansjoni f’Awwissu 2026 li tellgħet it-total għal 348 satellita, pubblikazzjoni speċjalizzata stmat il-programm għal kważi €15.6 biljun, għalkemm il-Kummissjoni ma kkonfermatx dik iċ-ċifra (Advanced Television). Il-kuntratt ma jiżvelax jekk humiex l-operaturi, il-fornituri jew il-baġit tal-UE li jġorru l-ispejjeż meta l-kunsinni jittardjaw.

Iż-żmien għaddej

Skont l-EUSPA (l-aġenzija tal-UE li tissorvelja l-programmi spazjali), l-ewwel varar huwa ppjanat għall-2029, bis-satelliti ta’ Aerospacelab isegwu mill-2030 (EUSPA). Il-Kummissjoni għadha telenka l-akkwist tas-servizzi tal-varar bħala pass futur, mingħajr ma ssemmi fornitur (Il-Kummissjoni Ewropea).

L-għoti tal-kuntratt jgħaddi responsabbiltà reali għall-manifattura lil Aerospacelab. Il-kapaċità tagħha li twettaq il-kunsinni għadha ma ġietx ipprovata. Aerospacelab għandha tipprovdi evidenza li l-impjant beda jopera u li jista’ jsostni l-livell meħtieġ ta’ produzzjoni. Eutelsat għandha tiċċara l-istadji ewlenin għall-aċċettazzjoni. Il-Kummissjoni għandha tagħti spjegazzjoni lill-pubbliku dwar min iħallas meta l-iskeda taqa’ lura, għaliex mill-informazzjoni disponibbli bħalissa ħadd ma jista’ jkun jaf.