€4.2 biljun tal-Ungerija għadhom iffriżati

Il-fondi ffriżati tal-UE għall-Ungerija għadhom iffriżati. Fit-23 ta’ Settembru, il-Kummissjoni Ewropea pproponiet li tneħħi s-sanzjonijiet baġitarji li jimblukkaw €4.2 biljun f’fondi għall-iżvilupp reġjonali u jipprojbixxu għotjiet ġodda tal-UE lil universitajiet immexxija minn fondazzjonijiet (tħabbira tal-Kummissjoni). Il-gvernijiet nazzjonali issa jridu jiddeċiedu jekk l-Ungerija rranġatx il-problema, minkejja li l-fondazzjonijiet universitarji fil-qalba tal-każ għadhom jeżistu.

Xi aħbarijiet qalu li l-fondi “nħelsu” (Euronews). Dan għadu kmieni, għax xejn ma jinbidel qabel ma jivvutaw il-gvernijiet.

Għaliex ġew iffriżati l-fondi

Is-sanzjonijiet imorru lura għal Diċembru 2022. Il-Kunsill, fejn jivvutaw il-gvernijiet nazzjonali, ikkonkluda li l-fondi tal-UE fl-Ungerija kienu esposti għal sejħiet għall-offerti pubbliċi mmanipulati, prosekuzzjoni dgħajfa ta’ frodi u kunflitti ta’ interess (deċiżjoni tal-Kunsill tal-2022). Huwa identifika b’mod partikolari t-“trusts ta’ interess pubbliku”, fondazzjonijiet li jmexxu ħafna mill-universitajiet Ungeriżi.

Il-Kunsill issospenda parti mill-impenji ta’ finanzjament tal-UE għall-Ungerija, jiġifieri l-wegħdiet tal-UE li tiffinanzja proġetti futuri, fi tliet programmi reġjonali. Parti minn dawk il-fondi ffriżati ntilfet jew ġiet trasferita għal programmi oħra minn dakinhar. Għalhekk is-somma li issa tinsab f’riskju hija iżgħar minn dik iffriżata oriġinarjament (Portfolio).

Rimedju b’lakuna

Il-gvern ta’ Péter Magyar, li ħa post dak ta’ Viktor Orbán, għarraf lill-Kummissjoni bil-miżuri korrettivi tiegħu fid-9 ta’ Settembru (dikjarazzjoni tal-Kummissjoni). Fi żmien ġimagħtejn, il-Kummissjoni qieset li dawn kienu biżżejjed. Hija semmiet awtorità aktar b’saħħitha ta’ sorveljanza kontra l-korruzzjoni u s-sħubija tal-Ungerija fl-Uffiċċju tal-Prosekutur Pubbliku Ewropew, il-korp tal-UE li jipproċedi kontra reati li jolqtu l-baġit tagħha. Ursula von der Leyen, il-president tal-Kummissjoni, sejħet il-bidliet passi importanti għall-istat tad-dritt (tħabbira tal-Kummissjoni).

Il-każ huwa inqas ċar fejn jidħlu t-trusts. L-Ungerija bdiet ittemmhom gradwalment iżda għadha ma temmitx il-proċess. Tineke Strik, membru Olandiża tal-Ħodor fil-Parlament Ewropew, laqgħet il-progress iżda staqsiet għaliex il-Kummissjoni tqis li r-riskji għall-baġit ġew indirizzati meta l-proċess għadu mhux komplut. It-test tal-Kummissjoni stess jammetti din il-lakuna meta jgħid li r-riskji ġew indirizzati sakemm jintemmu t-trusts (dikjarazzjoni tal-Kummissjoni). Strik qed tesprimi l-fehma tagħha stess. Il-Parlament m’għandux vot dwar din id-deċiżjoni.

Min jiddeċiedi, u x’jibqa’ msakkar

Il-Kunsill jiddeċiedi b’maġġoranza kwalifikata, votazzjoni b’piżijiet differenti li fiha l-Ungerija ma tistax tgħaddi d-deċiżjoni waħedha u ebda gvern wieħed ma jista’ jimblokkaha (Kunsill). Il-gvernijiet għandhom sa 23 ta’ Ottubru, xahar mill-proposta, u jistgħu jestendu dan iż-żmien sa xahrejn f’każijiet eċċezzjonali (regolament dwar il-kundizzjonalità). L-uffiċjali kellhom taħditiet tekniċi fl-24 ta’ Settembru u oħrajn huma ppjanati għall-1 ta’ Ottubru, iżda ma hemm ebda vot tal-ministri fil-kalendarju (EUobserver). Ebda gvern ma qal pubblikament kif se jivvota.

Vot favur ma jeħlisx kollox. Il-Kummissjoni tgħid li madwar €3.5 biljun f’fondi reġjonali oħra jibqgħu mblukkati minħabba kundizzjonijiet separati dwar il-libertà akkademika, il-protezzjoni tal-persuni LGBTIQ, l-ażil, il-faqar u l-inklużjoni tar-Roma (informazzjoni tal-Kummissjoni). Dawk il-fondi huma suġġetti għar-regoli tagħhom stess, ikun xi jkun l-eżitu ta’ din is-sanzjoni. Budapest għamlet pressjoni dwar diversi fajls relatati mal-finanzjament tal-UE dan ix-xahar (To Brief), u dawn ma jimxux kollha flimkien.

L-ewwel li jinħass l-effett ta’ vot favur fil-Kunsill ikunu l-istudenti u r-riċerkaturi. It-tneħħija tal-projbizzjoni fuq l-għotjiet tippermetti lill-UE tiffirma ftehimiet ġodda ma’ madwar 21 università milquta, permezz ta’ Erasmus+ u Horizon Europe, il-programmi tagħha ta’ skambju ta’ studenti u riċerka (EU News). Il-postijiet u l-għotjiet xorta jkunu suġġetti għall-proċess normali tal-għażla.

Id-deċiżjoni li għandhom quddiemhom il-gvernijiet hija waħda speċifika. Il-Kummissjoni qed titlobhom ineħħu s-sanzjonijiet waqt li l-proċess tat-tneħħija gradwali tat-trusts għadu ma tlestiex, u tgħid li sadanittant ir-riskju ġie indirizzat. Il-proposta tiddeskrivi regoli u istituzzjonijiet ġodda. Għadha ma turix liema evidenza qieset il-Kummissjoni biex tikkonkludi li dawk ir-regoli qed jaħdmu, bħal sejħiet għall-offerti li saru b’mod differenti jew każijiet li ttieħdu passi legali dwarhom. Il-gvernijiet għandhom sa 23 ta’ Ottubru biex jiddeċiedu jekk liġijiet ġodda humiex biżżejjed (regolament dwar il-kundizzjonalità). Qabel ma jivvutaw, il-Kummissjoni għandha tipprovdilhom dik l-evidenza, kif ukoll lil Strik.