Il-Latvja Tqis €4.9m Fost Skandlu tal-Munizzjon

Żewġ eks uffiċjali Estonjani responsabbli mill-akkwist għad-difiża issa jmexxu proġett għal fabbrika tal-munizzjon fil-Latvja. Il-bank tal-iżvilupp tal-istat Latvjan qed jevalwa appoġġ pubbliku. Fid-dikjarazzjonijiet pubbliċi tagħha, il-Latvja offriet serħan il-moħħ, iżda ma żvelatx il-kontrolli li fuqhom ibbażatu.

Magnus-Valdemar Saar kien direttur ġenerali taċ-Ċentru Estonjan għall-Investimenti fid-Difiża (RKIK, l-aġenzija li tixtri t-tagħmir militari). Katri Raudsepp kienet id-deputata tiegħu. Flimkien issorveljaw proċess ta’ akkwist li permezz tiegħu ngħataw kważi €60 miljun bil-quddiem lil fornitur mingħajr esperjenza ppruvata, għal qxur tal-artillerija li qatt ma waslu l-Ukrajna (Riigikontroll). It-tnejn kienu telqu mill-RKIK sa nofs l-2025. Sa Marzu 2026, it-tnejn kellhom karigi maniġerjali ma’ Wolfram Europa, kumpanija li qed tipproponi li tibni kumpless għall-produzzjoni ta’ testati u splussivi qrib Jēkabpils, fil-Lvant tal-Latvja (LSM, TVNET).

X’Juri r-Rekord Estonjan

Minn Awwissu 2024, l-RKIK beda jħallas avvanzi lil kumpanija rreġistrata fl-Italja, imsejħa Datasel, għal munizzjon maħsub għall-Ukrajna. Aktar tard, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Awditjar tal-Estonja sab problemi marbuta ma’ €71.6 miljun minn €72.1 miljun f’avvanzi pendenti lill-fornituri (Riigikontroll, Euractiv). Datasel qatt ma kienet ipproduċiet qxur ta’ kalibru kbir.

Il-fatt ċentrali huwa li l-RKIK ma jistax juri għaliex għażel lil Datasel. Il-fajls tiegħu ma jurux min ivverifika l-finanzi jew il-kapaċità produttiva tal-kumpanija. Lanqas ma jista’ jirrikostitwixxi min approva l-għażla (ERR). Lanqas projettil wieħed li seta’ jintuża ma wasal l-Ukrajna. L-ewwel avvanz ta’ €15-il miljun ġie mill-Faċilità Ewropea għall-Paċi (il-fond tal-UE barra mill-baġit għall-għajnuna militari), u l-Estonja issa jista’ jkollha tħallas lura dawk is-somom (ERR). Fl-10 ta’ Settembru, l-awtoritajiet Estonjani ħabbru li l-Uffiċċju tal-Prosekutur Pubbliku Ewropew kien se jieħu f’idejh l-investigazzjoni. Ħadd ma ġie mixli.

Il-Bibien li l-Latvja Għadha Ma Fetħitx

Wolfram twiegħed investiment sa €200 miljun u madwar 200 impjieg (Dienas Bizness). Bejn dik il-wegħda u impenn pubbliku hemm tliet istituzzjonijiet Latvjani separati, u ebda waħda minnhom ma wriet kif waslet għall-pożizzjoni tagħha.

Latvijas valsts meži, l-amministratur tal-foresti tal-istat, jikkontrolla d-drittijiet tal-bini fis-sit propost. Għadu ma ġiex iċċarat jekk formalment tahomx jew jekk għadux qed jevalwa l-applikazzjoni. ALTUM, il-bank tal-iżvilupp tal-istat Latvjan, qed jevalwa madwar €4.9 miljun f’appoġġ pubbliku, skont LSM. ALTUM għadu ma approvax il-finanzjament. Il-Ministeru għad-Difiża tal-Latvja qal lit-Televiżjoni Latvjana li ddiskuta l-kontroversja Estonjana ma’ Wolfram wara li l-iskandlu sar pubbliku u ma ra ebda raġuni biex ibiddel il-fehma favorevoli tiegħu. Għadu mhux ċar jekk dik il-fehma hijiex rekwiżit formali għad-deċiżjoni ta’ ALTUM jew appoġġ politiku mingħajr saħħa legali.

Ebda wieħed minn dawn it-tliet korpi ma żvela jekk ikkuntattjax lill-awtoritajiet Estonjani, eżaminax ir-rekords ta’ Saar u Raudsepp, jew ivverifikax min għandu lil Wolfram u minn fejn se jiġu l-flus tagħha. Ma ġie ppubblikat ebda memorandum jew rieżami tas-sors tal-fondi.

Is-sussidjarja Latvjana ġiet irreġistrata f’Jannar 2026 b’kapital azzjonarju ta’ €2,800 (Dienas Bizness). Wolfram ma semmiet ebda faċilità ta’ kreditu bankarja, kuntrattur tal-kostruzzjoni, liċenzjatur tat-teknoloġija jew finanzjatur li qed jappoġġa l-programm tagħha. Il-Ministeru għad-Difiża mhuwiex investitur jew xerrej garantit (Resilience Media).

Qabel Ma Jintefqu l-Flus

Saar jargumenta li t-tilwima Estonjana tikkonċerna l-kariga pubblika li kellu qabel u ma għandhiex taffettwa l-proġett Latvjan. Il-ħatriet tat-tnejn ma jagħtux prova li Wolfram se tirrepeti n-nuqqasijiet ta’ Datasel, u ebda evidenza ma torbot il-ktajjen tal-provvista jew il-finanzi taż-żewġ kumpaniji. Iżda huwa proprju għalhekk li huma importanti kontrolli dokumentati: huwa biss rekord tal-verifiki li jista’ jiddistingwi proġett nadif minn xejra rikorrenti.

Il-Latvja għadha tista’ titlob dik l-evidenza qabel tapprova l-appoġġ. ALTUM jista’ jimponi stadji importanti, garanziji jew kundizzjonijiet għall-irkupru tal-fondi. L-amministratur tal-foresti jista’ jitlob l-iżvelar tas-sjieda qabel jiffinalizza d-drittijiet fuq l-art. Kull bieb għadu miftuħ. Ladarba l-art, is-sussidji u l-appoġġ politiku jkunu ġew impenjati, l-inċentiv biex isiru mistoqsijiet diffiċli jonqos drastikament.

L-Ewropa qed tonfoq bil-kbir biex terġa’ tibni l-kapaċità tal-produzzjoni tal-munizzjon, u l-urġenza hija reali. Il-każ tal-Estonja juri x’jiġri meta l-urġenza tieħu post id-dixxiplina bażika fl-akkwist. Il-Ministeru għad-Difiża tal-Latvja, ALTUM u Latvijas valsts meži għandhom jagħtu lill-pubbliku tweġiba dokumentata għal mistoqsija diretta: x’ivverifikajtu, u meta?