Nefqa kontra d-drones sitt darbiet ogħla; terz sal-2030

Il-gvernijiet Ewropej żiedu sitt darbiet in-nefqa tagħhom fuq is-sistemi kontra d-drones u d-difiża tal-ajru b’medda qasira ħafna (l-armi li jwaqqfu d-drones u l-missili qrib il-miri tagħhom) bejn l-2024 u l-2025. Madankollu, skont valutazzjoni tal-UE b’aċċess ristrett, li dwarha rrappurtaw żewġ mezzi (Euronews, Dossier Bruselas), huwa mistenni li jitwassal biss madwar terz minn dawn il-programmi sal-2030. Il-mexxejja tal-UE mistennija jiddiskutu s-sejbiet fil-15 u s-16 ta’ Ottubru (EDA). Il-pubbliku ma jistax jara liema programmi għadhom lura jew għaliex.

Il-valutazzjoni tħejjiet għall-gvernijiet, mhux għall-pubblikazzjoni. Iż-żewġ mezzi jirrappurtaw l-istess ċifri, iżda ħadd minnhom ma jsemmi l-programmi, jgħid kemm hemm jew jidentifika l-pajjiżi li qed imexxuhom. Mingħajr dik il-lista, ħadd barra mill-gvernijiet ma jista’ jikkonferma li ż-żewġ rapporti qed jiddeskrivu l-istess programmi.

Hemm żewġ lakuni oħra li jillimitaw x’jgħidulna dawn in-numri. L-ebda rapport ma jgħid jekk “jitwassal” ifissirx li t-tagħmir jingħata, jiġi aċċettat minn armata jew ikun lest għall-ġlied. Iż-żieda ta’ sitt darbiet tkejjel il-flus minfuqa, u l-ebda rapport ma jagħti livell bażi f’euro; għalhekk ma tgħid xejn dwar kemm aktar sistemi qed jaħdmu tassew.

Ix-xiri huwa biss l-ewwel pass

Baġit jiffinanzja kuntratt. Wara, it-tagħmir irid jiġi ttestjat u ċċertifikat bħala sikur, u l-ekwipaġġi jridu jitħarrġu. Irid jitqabbad ukoll mas-sensuri u mal-kmandanti li jiddeċiedu jekk drone huwiex ostili. Fis-6 ta’ Ottubru, l-Aġenzija Ewropea għad-Difiża, fejn il-gvernijiet tal-UE jikkoordinaw l-ippjanar militari, wissiet li l-poligoni tal-isparar, it-tagħmir għall-ittestjar, il-proċeduri miftiehma u l-persunal imħarreġ kienu kollha skarsi. Żiedet li l-bini ta’ biżżejjed ċentri ġodda tal-ittestjar qabel l-2030 kien se jieħu wisq żmien (EDA).

Il-każ ta’ Spanja juri kemm tista’ titwal din il-katina. F’Ġunju tal-2024, il-ministri awtorizzaw xiri stmat għal €30.24 miljun ta’ 14-il sistema ARACNE kontra d-drones (La Moncloa). Sa Ottubru tal-2026, unità tad-difiża tal-ajru tal-armata kienet irċeviet l-ewwel tagħmir u ttestjat il-funzjonijiet tiegħu ta’ tfixkil. L-ittestjar biex jiġi vverifikat jekk jistax jeqred id-drones fiżikament tħalla għal eżerċizzju aktar tard, li għalih ma ġietx ippubblikata data (Defensa y Seguridad). Is-sorsi ma jagħtux data mwiegħda għall-kunsinna, għalhekk dan il-każ juri kemm hu twil il-proċess, mhux dewmien ippruvat.

Il-Ġermanja turi problema differenti: nies minn barra ma jistgħux isiru jafu faċilment meta se jasal it-tagħmir. Il-Bundeswehr ordnat 19-il vettura kontra l-ajruplani tat-tip Skyranger 30, waħda minnhom għall-ittestjar (Bundeswehr). L-aġenzija tagħha għall-akkwist issa tistenna li l-kunsinni tal-vetturi prodotti f’serje jibdew f’nofs l-2027 minflok f’nofs l-2026 (t-online). Il-manifattur, Rheinmetall, jikkontesta li kien hemm dewmien ta’ sena sħiħa u jgħid li ċ-ċaqliq fid-data huwa iqsar minħabba bidla mitluba mill-klijent. Jekk ix-xerrej u l-bejjiegħ ma jaqblux dwar l-iskeda, il-pubbliku ftit għandu ċans jivverifikaha.

Min jordna, min iħallas, min jipproteġi

Il-Polonja turi kemm jista’ jixtri malajr gvern meta jagħżel li jagħmel dan. Fit-30 ta’ Jannar tal-2026, l-Aġenzija Pollakka għall-Armamenti ffirmat kuntratt għal sistema nazzjonali kontra d-drones li tiswa madwar PLN 15-il biljun nett (gvern Pollakk). Il-fornitur huwa konsorzju mmexxi mill-grupp Pollakk PGZ u minn Kongsberg tan-Norveġja. Varsavja għamlet l-ordni u se tuża s-sistema, filwaqt li l-parti l-kbira tal-flus ġejja minn self mis-SAFE, l-iskema ta’ self tal-UE għad-difiża.

Din id-diviżjoni tax-xogħol tapplika madwar l-Ewropa. Il-gvernijiet jordnaw it-tagħmir u jqegħduh fis-servizz, is-self tal-UE jgħin iħallas għalih, u l-aġenzija tidentifika l-ostakli. Self mill-UE ma jbiddilx xirja nazzjonali f’difiża Ewropea kondiviża.

S’issa, l-isforz Ewropew konġunt jeżisti l-aktar fuq il-karta. Fit-28 ta’ Settembru, il-gvernijiet tal-UE nnominaw id-DECODER, proġett konġunt dwar id-drones u s-sistemi kontra d-drones, b’valur stmat ta’ €3.5–5 biljun sal-2033 (deċiżjoni tal-Kunsill). Dik iċ-ċifra hija stima għall-ippjanar, mhux flus mogħtija jew tagħmir ordnat. La d-deċiżjoni u lanqas ir-rapporti tal-istampa ċċitati hawn ma jorbtu d-DECODER mat-tbassir li jitwassal terz biss tal-programmi. Lanqas ma jagħtu bażi biex jiġi ġġudikat jekk il-pajjiżi parteċipanti humiex se jibnu jew iħaddmu xi ħaġa flimkien.

Jekk is-silta li ħarġet hi preċiża, iż-żieda qawwija fin-nefqa tal-Ewropa xorta mistennija tħalli l-biċċa l-kbira ta’ dawn il-programmi mingħajr kunsinna sal-2030. L-aġenzija u l-gvernijiet li għandhom il-valutazzjoni biss jistgħu jgħidu liema huma dawn il-programmi u xi tfisser “titwassal”. Għandhom jagħtu lill-pubbliku dik il-lista u dik id-definizzjoni qabel ma l-mexxejja jiltaqgħu l-ġimgħa d-dieħla.