It-Turkija tikkontesta stħarriġ Ċiprijott u eżerċizzju Grieg

Fis-16 ta’ Ottubru, it-Turkija wieġbet għal żewġ twissijiet ta’ sigurtà marittima b’avviżi rivali mill-istazzjon tagħha ta’ Antalya (Politis). L-ebda waħda mit-twissijiet ma kienet dwar il-Great Sea Interconnector, il-kejbil tal-elettriku appoġġat mill-UE li huwa maħsub biex jgħaqqad lill-Greċja ma’ Ċipru. Id-deċiżjonijiet li jmiss dwar dak il-proġett huma f’idejn l-uffiċjali Griegi u Ċiprijotti.

Żewġ twissijiet, żewġ tweġibiet Torok

It-twissija Ċiprijotta, bin-numru MA37-302/26, tħabbar stħarriġ f’qiegħ il-baħar mill-bastiment Kobi Ruegg għal sistema ta’ kejbils tad-data, mill-21 ta’ Ottubru sat-2 ta’ Novembru (SeaLagom). Dan huwa proġett tat-telekomunikazzjoni, mhux il-kejbil tal-elettriku.

Fit-tweġiba tagħha, l-avviż Tork 1020/26 iċċita dik it-twissija, sostna li ż-żona tinsab fuq il-blata kontinentali tat-Turkija u kkontesta d-dritt ta’ Larnaka li xxandar avviżi (Naftemporiki). Il-blata kontinentali hija l-qiegħ tal-baħar li jestendi mill-kosta ta’ pajjiż u li fuqu dak il-pajjiż għandu drittijiet esklużivi biex jesplora r-riżorsi. Ankara tinvoka dan biex issostni li għandha leħen dwar stħarriġ f’dak il-qiegħ il-baħar.

Madankollu, pretensjoni dwar qiegħ il-baħar ma tiddeterminax liema stazzjon joħroġ twissijiet ta’ sigurtà lill-bastimenti li jkunu għaddejjin. Skont Naftemporiki, l-avviż Tork ma semmiex il-bastiment, ma pproponiex rotta oħra u ma ordna lil ħadd jitbiegħed.

It-twissija Griega, maħruġa minn Heraklion, kienet tkopri eżerċizzju navali fin-Nofsinhar tal-gżira ta’ Kastellorizo fid-19 ta’ Ottubru. L-avviż Tork 1018/26 irrepetiet il-ħinijiet u ż-żoni tagħha, u biddel biss l-istqarrija li l-istazzjon kompetenti kien Antalya, mhux Heraklion (To Vima).

X’jista’ u x’ma jistax jagħmel xandir rivali

Dawn l-avviżi huma messaġġi NAVTEX, xandiriet bir-radju standardizzati li jwissu lill-bastimenti dwar perikli bħal eżerċizzji jew xogħol ta’ stħarriġ. Iż-żoni ta’ servizz tagħhom huma arranġamenti għat-twassil tat-twissijiet, mhux mapep tas-sovranità (IMO). Avviż rivali ma jħassar xejn, ma jagħti ebda permess u ma jfassal ebda fruntiera. Jirreġistra pretensjoni.

Din il-pretensjoni għandha kontenut konkret: Ankara ssostni li għandha drittijiet fuq iż-żona stess tal-istħarriġ Ċiprijott, u għalhekk it-tilwima tmur lil hinn mill-proċedura tax-xandir bir-radju. Iżda dak li juru l-avviżi huwa aktar limitat: jikkontestaw l-awtorità Griega u Ċiprijotta mingħajr ma jgħidu lil xi bastiment jitlaq.

Iż-żewġ naħat jargumentaw abbażi ta’ oqfsa legali differenti. Il-Greċja u Ċipru aderixxew għall-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar il-Liġi tal-Baħar, it-trattat globali li jistabbilixxi ż-żoni marittimi, filwaqt li t-Turkija ma aderixxietx għaliha (UN Treaty Collection). Ateni ssostni li l-gżejjer joħolqu żoni marittimi sħaħ. F’ittra lin-NU, Ankara argumentat li l-gżejjer ’il barra mill-kosta tagħha għandhom jingħataw inqas piż u li Ċipru ma jistax jaġixxi mingħajr il-kunsens taċ-Ċiprijotti Torok (UN letter).

Il-kejbil tal-elettriku jistenna lil Ateni u lil Nikosija

Il-Great Sea Interconnector huwa maħsub biex itemm l-iżolament tal-grilja tal-elettriku ta’ Ċipru. Dokument tal-Kummissjoni tal-2025 elenka €645.2 miljun f’appoġġ tal-UE għax-xogħlijiet tiegħu (EUR-Lex).

Il-bastiment tal-istħarriġ tiegħu huwa bastiment differenti, l-Abeille Marengo, li jtajjar il-bandiera Franċiża. Fl-14 ta’ Ottubru, il-Gwardja tal-Kosta Griega ppubblikat applikazzjoni għal deroga li tippermetti l-użu tiegħu (Hellenic Coast Guard). Ir-rekord pubbliku juri l-applikazzjoni, mhux deċiżjoni dwarha.

Il-pass l-ieħor huwa f’idejn Ċipru. Il-ministru tal-Enerġija Michalis Damianos qal li kien jistenna avviż ta’ stħarriġ għall-kejbil tal-elettriku fi żmien ġimagħtejn sa tlieta, u rabat ħlas Ċiprijott ta’ €25 miljun mal-ħruġ tiegħu (Politis).

Il-proġett diġà ffaċċja oġġezzjonijiet Torok. Fl-2024, il-bastiment tal-istħarriġ Ievoli Relume temm ix-xogħol skedat tiegħu bejn il-gżejjer Griegi ta’ Kasos u Karpathos minkejja dawk l-oġġezzjonijiet (ADMIE). Dak ix-xogħol kopra sezzjoni waħda tar-rotta bejn żewġ gżejjer Griegi, u ftit jgħidilna dwar kif kien imur ix-xogħol eqreb lejn Ċipru.

L-avviżi Torok ta’ din il-ġimgħa rreġistraw żewġ oġġezzjonijiet: dwar min jista’ jxandar f’dawn l-ilmijiet, u dwar stħarriġ għal kejbil tad-data f’dak li Ankara ssejjaħ qiegħ il-baħar tagħha. Ma ordnaw lil ebda bastiment jitlaq. Il-passi dokumentati li jmiss għall-kejbil tal-elettriku—deroga Griega u avviż Ċiprijott ta’ stħarriġ—jiddependu minn Ateni u Nikosija. Ix-xandiriet ma jurux kif it-Turkija tista’ twieġeb ladarba bastiment ikun tassew qed jaħdem fuq il-baħar. Sa dak iż-żmien, jekk dan l-iskambju jitqies bħala konfront dwar il-kejbil iffinanzjat mill-UE, il-finanzjament Ewropew jintrabat ma’ tilwima li tikkonċerna linja kummerċjali tad-data.